# MM
> Marten Minkema, radiomaker en journalist
Public Ghost content for AI and LLM tooling. This file includes a bounded export of public pages first, then recent public posts.
Append `.md` to any post or page URL to get the content in Markdown (for example, `/example-post.md`).
## Pages
### About this site
URL: https://www.martenminkema.nl/about/
Last updated: 2026-06-30T12:38:48.000Z
Test Marten is an independent publication launched in June 2026 by Marten Minkema. If you subscribe today, you'll get full access to the website as well as email newsletters about new content when it's available. Your subscription makes this site possible, and allows Test Marten to continue to exist. Thank you!

### Access all areas

By signing up, you'll get access to the full archive of everything that's been published before and everything that's still to come. Your very own private library.

### Fresh content, delivered

Stay up to date with new content sent straight to your inbox! No more worrying about whether you missed something because of a pesky algorithm or news feed.

### Meet people like you

Join a community of other subscribers who share the same interests.

---

### Start your own thing

Enjoying the experience? Get started for free and set up your very own subscription business using [Ghost](https://ghost.org/?ref=martenminkema.nl), the same platform that powers this website.
### About this site
URL: https://www.martenminkema.nl/about-2/
Last updated: 2025-11-25T09:02:17.000Z
MM is an independent publication launched in November 2025 by Merijn Visman. If you subscribe today, you'll get full access to the website as well as email newsletters about new content when it's available. Your subscription makes this site possible, and allows MM to continue to exist. Thank you!

### Access all areas

By signing up, you'll get access to the full archive of everything that's been published before and everything that's still to come. Your very own private library.

### Fresh content, delivered

Stay up to date with new content sent straight to your inbox! No more worrying about whether you missed something because of a pesky algorithm or news feed.

### Meet people like you

Join a community of other subscribers who share the same interests.

---

### Start your own thing

Enjoying the experience? Get started for free and set up your very own subscription business using [Ghost](https://ghost.org/?ref=martenminkema.nl), the same platform that powers this website.
### Links
URL: https://www.martenminkema.nl/links/
Last updated: 2026-07-01T14:12:03.000Z
De [Cloud Appreciation Society](https://cloudappreciationsociety.org/?ref=martenminkema.nl). Nietsmooiers dan wolken kijken. Als er tijd is. Maar die is er meestal niet. Dus drijven de fraaiste exemplaren ongemerkt voorbij. Behalve aan wolkenverzamelaars. 

Voor [Cats that look like Hitler](http://www.catsthatlooklikehitler.com/cgi-bin/seigmiaow.pl?ref=martenminkema.nl) is geen enkel dier mishandeld of anderszins leed aangedaan. Integendeel, de sterren op deze site kennen geschiedenis noch schaamte en het zal ze worst wezen of ze op de lachspieren werken. Helemaal ok dus. 

Elke juttersklok van [Le Fou de Coucou](https://www.le-fou-de-coucou.eu/?ref=martenminkema.nl) (met [blog](https://lefoudecoucou.wordpress.com/?ref=martenminkema.nl)) is anders, want samengesteld uit het mooiste dat Irina Filtzer en Aart Kramer bijeenrapen op het strand van Terschelling. Aart en Irina maken ook films, tekeningen en theater; altijd origineel en eigen.

Op [Topotijdreis ](https://www.topotijdreis.nl/?ref=martenminkema.nl)liggen tientallen landkaarten tot twee eeuwen terug op elkaar gestapeld, net als bij een gelaagde taart. Met de tijdschaal ernaast kun je heen en weer schuiven tussen de kaarten en dwars door de geschiedenis van het landschap heen kijken. Fascinerend, alarmerend en inpirerend.

Wat maakt een 'perfect blog'? Dat het een schatkamer is vol verrassende beelden, geluiden en teksten waarbij je denkt: zo had ik het nog nooit bekeken, of: zo hoor ik nog eens wat, of: je haalt me de woorden van het scherm! Opvallend veel gepensioneerde VPRO-programmamakers hebben of hadden zo'n superblog. Allereerst natuurlijk pionier [Wim de Bie](https://nl.wikipedia.org/wiki/Wim%5Fde%5FBie?ref=martenminkema.nl) wiens [Bieslog ](https://bieslog.nl/?ref=martenminkema.nl)liep van 2002-2008 en dat nog steeds is te bezoeken. In 2006 werd hij gevolgd door goede vriend [Wim Bloemendaal](http://wimbloemendaal.blogspot.com/?ref=martenminkema.nl) (die zijn blog nog steeds iedere dag bijhoudt) en [Wim Noordhoek](https://www.avondlog.nl/?ref=martenminkema.nl) met het veelgelezen [Avondlog](https://www.avondlog.nl/?ref=martenminkema.nl). Daarop heeft hij voor het laatst gepost in 2021, maar tot in lengte van dagen is het goed toeven tussen zijn honderden tijdloze parels over kunst en cultuur. En dan - last but not least - de site van [Ronald van den Boogaard](https://www.ronaldvandenboogaard.nl/?ref=martenminkema.nl), die tussen 2007 en 2024 bouwde aan een indrukwekkende verzameling (reis)verhalen, herinneringen en observaties met [gastbijdragen](https://www.ronaldvandenboogaard.nl/media-58-rubrieken-47/5814-media-503-alles-van-peter?highlight=WyJmbGlrIl0=&ref=martenminkema.nl) van Peter Flik. 

Hoe staat de wereld ervoor? Kijk op [ourworldindata](https://ourworldindata.org/?ref=martenminkema.nl), dat alle actuele cijfers bijhoudt over rijkdom, armoede, vervuiling, democratie en dictaturen, opwarming en wel honderd andere mondiale graadmeters. Perfect inzichtelijk gemaakt met kaarten en infographics.
### Contact
URL: https://www.martenminkema.nl/contact/
Last updated: 2024-11-19T12:50:18.000Z
Marten Minkema  
[+31-6-50246486](https://wa.me/31650246486?ref=martenminkema.nl) (bij voorkeur app of sms)  
info@martenminkema.nl
### Copyright
URL: https://www.martenminkema.nl/copyright/
Last updated: 2025-03-21T13:35:35.000Z
Op de vormgeving van deze site rust auteursrecht. Het is niet toegestaan om tekeningen van deze site te kopiëren of op andere manier te gebruiken zonder uitdrukkelijke toestemming. Wat betreft de inhoud van deze site geldt de [**Creative Commons License**](https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.en?ref=martenminkema.nl). Derden mogen inhoudelijk materiaal waaronder teksten, audio- en beeldmateriaal overnemen onder de volgende voorwaarden: alleen met correcte bronvermelding, niet voor commercieel gebruik en met uitzondering van geciteerde teksten, audio en afbeeldingen waarop auteursrechten rusten, waaronder alle uitzendingen van de VPRO, artikelen van de VPRO-Gids en al het beeldmateriaal waarvan de beeldrechten in het bijschrift zijn toegeschreven aan anderen dan mijzelf. Voor deze site heb ik alle mogelijke moeite gedaan om rechtenvrij materiaal te gebruiken of toestemming te verkrijgen van de rechthebbenden. Als ik iets over het hoofd heb gezien, verzoek ik u contact met mij op te nemen.

This site is copyrighted. It is not allowed to copy or use drawings from this site without explicit permission. Concerning the use of other content from this site, the [Creative Commons License](https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.en?ref=martenminkema.nl) applies: third parties may use content material including texts, audio and photographs, but only when attributed correctly, absolutely not for commercial purposes and with the exception of pictures, audio and texts that are subject to copyrights - including all broadcasts owned by the VPRO, articles from the VPRO-Gids and all visual material that is attributed in the caption to others than myself. For the content of this site, I have made every possible effort to use copyright-free material or to obtain permission from its owners. In case I overlooked something, please contact me.
### Colofon
URL: https://www.martenminkema.nl/colofon/
Last updated: 2026-06-30T12:38:30.000Z
Welkom. Journalistiek, dat is van alles. Het is een heerlijk vak, maar nogal fragmentarisch. Voor journalisten gaat extra op wat schrijver en dichter Remco Campert ooit verzuchtte: "Ik ben geen oeuvre-bouwer, daar ben ik te wisselvallig voor." Toch ziet hij samenhang: "Het constante zit bij mij in de toon." En dat is ook het mooiste wat een journalist zich kan wensen. Ik hoop dat u een lijn ontdekt in alles op deze site. En dat u de verwondering en nieuwsgierigheid herkent die eraan ten grondslag ligt.

Deze site bestaat sinds zomer 2021, dankzij de daadkrachtige hulp van mijn goede vriend [Merijn Visman](https://www.ipeople.nl/?ref=martenminkema.nl), die zich tegenwoordig sterk maakt voor digitale onafhankelijkheid van Amerika. Op [deze site](https://europedigital.cloud/nl?ref=martenminkema.nl) presenteert hij Europese alternatieven voor Big Tech.

Ik heb veel oud materiaal overgenomen van mijn eerste webstek uit 2009\. Dat was een echt kunstwerkje, met veel improvisatie en liefde in elkaar gezet door Ilja Hehenkamp.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/ILJAWEBPORTRET2.jpg)

Ilja Hehenkamp (Rotterdam, 1978 - Amsterdam, 2013) was antropoloog en zette zijn kennis van informatica het liefst in voor zijn idealen. Hij geloofde in de kracht van internet om de wereld beter te maken. Na zijn veldonderzoek over xenofobie in het Zuid-Afrikaanse township Alexandra (waarmee hij een scriptieprijs won) reisde Ilja bijvoorbeeld naar Irak om les te geven over hoe social media in te zetten voor maatschappelijke verandering en mensenrechten. En er waren nog allemaal plannen. Hij heeft zoveel mensen bereikt en geraakt, ver weg en thuis. We missen je Ilja!

Helaas werd die oude site achterhaald door de techniek, raakte onbewoonbaar en verviel tot ruïne. Tot voor kort kon je hier via een linkje nog wat pagina's bezoeken, maar vanwege vallende belettering en tekstpuin moest ik de laatste resten definitief offline halen. De vormgeving was van de onvolprezen alleskunstenaar Mat Wijn, zijn mooiste logo's en tekeningen - waaronder deze portretten - zijn verhuisd naar de nieuwe site.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/MATWEBPORTRET2-1.jpg)

Mat Wijn (Den Haag, 1963) is kunstenaar in klank en beeld. Hij werkte jaren voor VPRO-radioprogramma's als Het Nabije Westen en De Avonden met zijn wekelijkse rubriek De Wijde Blik. Ook was hij verantwoordelijk voor alle montage en sfeerdecors van het roemruchte [Radio Bergeijk](https://www.vpro.nl/radio-bergeijk?ref=martenminkema.nl), inclusief krakende stoelen, gesteun en gekreun, vogeltjes en vale gieren, vallende kerkklokken en allesvernietigende explosies. In eigen beheer maakt hij animaties, documentaires en liedjesclips waarin beeld en geluid elkaar achterna zitten. U kunt Mat Wijn [mailen](mailto:matwijn@gmail.com).

Tenslotte: ik ben Marten Minkema (Utrecht, 1968), schrijvend journalist en radiomaker (intussen heet dat podcaster, laten we alsjeblieft een mooier woord zoeken). En dat vooral bij de VPRO, maar ik werk ook voor musea en aan culturele projecten. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/MARTENWEBPORTRET2.jpg)

Marten Minkema
## Posts
### Nou, doe zelf dan wat!
URL: https://www.martenminkema.nl/nou-doe-zelf-dan-wat/
Last updated: 2026-08-05T18:34:54.000Z
Soms heb je een schop onder je kont nodig. Het waren maar vijf woorden van Wim T. Schippers (1942-2026), die ergens in 1991 aan een tafel met groot gezelschap schoof in café Scheltema, Amsterdam. Ik zat daar ook tussen, zij het wat timide, want alle mensen: Wim T. zelf! Na tien minuten durfde ik me eindelijk te mengen en vroeg hem waarom er nog zo weinig vernieuwends gebeurde op radio en tv. Waren de heilige huisjes soms op? Daar had Wim geen enkel geduld mee en vuurde meteen een kort salvo terug: *“Nou, doe zelf dan wat!”* Ik geloof niet dat ik verder nog iets heb gezegd. 

Maar weer buiten was het net of hij een veelkleurig raketje op mijn rug had gesjord. Een motto waarmee ik sindsdien in het diepe spring voor iedere nieuwe documentaire of elk artikel met onzekere afloop - en dat is bijna altijd. Want íets maken is altijd beter dan níets maken. Doe je dat naar beste kunnen en met alle inzet, dan komt er vast iets moois uit. En als het onverhoopt toch mislukt: nou ja, morgen weer een nieuwe kans. Wim T. zei ook vaak: *"Het leven is zinloos, jammer maar helaas"*. Daar voeg ik aan toe: gelukkig maar, want dat geeft alle ruimte. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/08/WimIsWeg.jpg)

'Wim is Weg 2042-2026 (onvoltooid)', het laatste kunstwerk van Wim T. Schippers (foto: Herman van Gessel)

Natuurlijk komt daar ooit een eind aan. Dat zit me dwars, dat ook de ontdekkingsreis een keer ophoudt. Dood ga je sowieso, daar doe je niks aan. Maar met pensioen gaan kan je weigeren. Zolang het lijf meewerkt natuurlijk en daarom hoopte ik in 2016 de immer jong ogende en sprankelende zeventiger Schippers te interviewen voor mijn documentaire [*Nooit meer met Pensioen*](https://www.martenminkema.nl/nooit-met-pensioen/). Hij wilde niet praten, maar zijn levenspartner Ellen Jens schreef in een aardige mail terug:

*“Weet je: Wim denkt geen seconde na over pensioen of oud worden. En niet omdat hij het onbewust ontwijkt: voor hem is het een onbestaanbaar iets. Hij wil heel oud worden en mocht hij ooit dood gaan dan graag in z'n atelier of op het toneel. En als hij een baantje bij de plantsoendienst zou moeten nemen omdat we het huis hebben 'opgegeten': prima, dan ben je lekker buiten.”*

Voorjaar 2025 kwam ik Wim T. toevallig tegen in Utrecht, broos en in zijn eentje op weg naar een uitgang. Het was nu echt tijd om te vertellen wat zijn aansporing in café Scheltema voor mij heeft betekend. Ik weet niet of hij me herkende, maar de dank kikkerde hem duidelijk op, als opwekkend nieuws van algemene waarde. Wim T. Schippers wilde niet gekend worden en ongrijpbaar blijven, maar voor mij is helder dat hij voor ons allemaal in ieder geval één boodschap had - simpel en krachtig, waar iedereen wat aan kan hebben en die ik bij deze graag nog eens deel. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/08/WimIsWeg2.jpg)

(foto: Herman van Gessel)

*Het portret bovenaan van Wim T. Schippers met kat is gemaakt door Ellen Jens in 2005 (CCO 1.0).*
### De Dandy Benaderd
URL: https://www.martenminkema.nl/de-dandy/
Last updated: 2026-06-30T12:35:58.000Z
De eenvormigheid in de wereld neemt toe, iets wat dandy's verfoeien. En ik ook, hoewel ik beslist geen dandy ben - integendeel: veel te slordig. Waar zijn de dandy's als je ze nodig hebt? Want een beetje meer flair zou de boel wat verheffen. Voor VPRO's Onvoltooid Verleden Tijd maakte ik de documentaire *De Nederlandse Dandy*, [hier](https://www.nporadio1.nl/fragmenten/ovt/9e43df27-61ae-4f08-9b87-4b1d2e275c10/2025-02-23-het-spoor-terug-de-nederlandse-dandy?ref=martenminkema.nl) te horen. 

Met onder anderen: literatuurwetenschapper en voormalig dandy [Jaap Goedegebuure](https://nl.wikipedia.org/wiki/Jaap%5FGoedegebuure?ref=martenminkema.nl), filosoof [Wiep van Bunge](https://nl.wikipedia.org/wiki/Wiep%5Fvan%5FBunge?ref=martenminkema.nl), modejournalist en queer-dandy [Aynouk Tan](https://aynouktan.com/?ref=martenminkema.nl) en [Robert van Raffe](https://dandyraffe.nl/?ref=martenminkema.nl), auteur van dandy-graphic novel [*Zonder Filter*](https://www.literairnederland.nl/recensie-robert-van-raffe-zonder-filter/?ref=martenminkema.nl). Ook schreef ik een artikel voor de VPRO-Gids, hieronder te lezen.

**Tussen Schijn en Zijn**

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/02/oscar-wild-1882-writer-people-43941e-1.jpg)

Oscar Wilde, wie anders? Gefotografeerd door Napoléon Sarony 

Stank, verval en lelijkheid, de wereld is een rommeltje. Wat kun je daar als mens tegenoverstellen? Nou, de hele dag puinruimen bijvoorbeeld, met de poten in de modder en het vuil onder de nagels. Of je zwenkt de andere kant op en houdt smetteloos afstand. Alles daartussen is de regio waar we bijna allemaal verkeren, in een levenslang compromis tussen drek en droom. Daar wil de klassieke dandy niks van weten. Die is ongebonden, altijd tot in de puntjes verzorgd en spreekt enkel in spitsvondigheden. Dat daar een enorme hoop werk voor nodig is, zal een dandy nooit laten merken. Alles moet *sprezzatura* ademen, de schijn van moeiteloosheid.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/02/dandies-17c94b.jpg)

Een dandy is de klok rond bezig met zichzelf, waarom zou je zoiets willen? “Tsja, waarom zou je in de saaie massa willen blijven?” Dat is de tegenvraag van literatuurcriticus Jaap Goedegebuure die schreef over dandy’s als Baudelaire en Oscar Wilde. “Dandyisme gaat terug op het ideaal uit de renaissance van de uniciteit van het individu, dat je net als Michelangelo of Da Vinci iets bijzonders nalaat. 

Nederlandse dandy’s waren Louis Couperus en Lodewijk van Deyssel. Toch hoef je niet per se een kunstenaar te zijn. Dat is mooi meegenomen, maar de nadruk ligt erop dat je van jezelf iets maakt door je gedrag, uitspraken of kleding dat door anderen wordt gezien als buitengewoon.”

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/03/BrummellEngrvFrmMiniature-4-.jpeg)

George Bryan Brummell, beter bekend als Beau Brummell

De oerdandy heette Beau Brummell (1878-1840), een bemiddelde Londenaar in de overgangstijd van aristocratie naar burgermaatschappij. Nieuwe rijken kopieerden de kledingstijl van de adel, waardoor die als snel gewoon werd. Dus hoe kon je jezelf nog onderscheiden? Entree Brummell, die liet zien dat je dit niet deed met protserige pruiken en borduursels, maar met sobere details. Hij introduceerde de voorloper van het moderne maatpak, een onberispelijke combinatie van pantalon, donkere pandjesjas en vest. Daaronder droeg hij een hagelwit overhemd en dito sjaaltje in precies de juiste vouw, waarvan iedereen zich afvroeg hoe hij die erin kreeg - en erin hield. Nou, met stijfsel. En zeeën van tijd. Thuis had hij een mand vol weggegooide sjaaltjes, die zijn bedienden ‘our failures’ noemden. 

Brummell waste zichzelf minstens eenmaal per dag en had dus geen parfum nodig, hij poetste zijn laarzen met champagne (ook de onderkant van de zolen) en toonde zich na minstens vijf uur voorbereiding als levend kunstwerk op de meest elegante straten van Londen. Dat was zijn habitat, daar liep zijn publiek dat hij al flanerend de mode dicteerde en in het voorbijgaan koeltjes beledigde met zijn vlijmscherpe tong. Tegen een navolger die te veel zwart droeg: ‘Je lijkt wel een ekster!’ Brummell was hautain, ongrijpbaar en robotachtig. Onsympathiek? Ja, maar iedereen hengelde naar zijn beschimpingen, met vond ze eervol, inclusief de prins van Wales. Tot hij zijn hand overspeelde en de prins een dikzak noemde. Lang verhaal kort: Beau vluchtte naar Frankrijk en overleed daar, berooid en dementerend door syfilis. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/03/BlackDandyismInBrussel.jpeg)

Brussel, 2018 (foto: Philippe Clabots)

Brummell is ijkpunt in vrijwel elke tijdlijn over dandyisme, maar je kunt die geschiedenis ook anders benaderen. Bijvoorbeeld vanuit Afrikanen die al veel eerder en zonder enig bezit op slavenschepen in Amerika aankwamen, waar ze spaarden voor een enkele knoop of een lintje om hun schamele kleding iets van verfijning te geven. Het zwarte dandyisme ontwikkelde zich tot een omkering van de koloniale machtsverhoudingen en bloeit in Afrika, met de *sapeurs* in Congo en de *swenkas* in Johannesburg. Je kunt de dandyeske historie ook bekijken vanuit vrouwelijke dandy’s, zoals Claude Cahun, Mathilde Willink en Madonna, of vanuit het androgyne perspectief waarmee David Bowie experimenteerde, maar ook als geschiedenis van de homo-emancipatie, hoewel lang niet alle dandy’s gay zijn.

Vrij nieuw is de term Polit-Dandy, voor politici als Pim Fortuyn. Maar daar trekt filosoof en dandykenner Wiep van Bunge een lijn. “Nee, dat is geen dandy. Allereerst omdat Fortuyn de ambitie had een land te leiden, de wereld te veranderen. Dat is het laatste wat een dandy wil. Fortuyn zakt ook voor het dandyexamen vanwege zijn geringe zelfbeheersing. Als hij boos was, liet zich gaan. Dat doet een dandy nooit. Als er iets is waarnaar een dandy streeft, dan is het totale controle.” 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/03/LodewijkVanDeijssel.jpg)

Op de thee bij Lodewijk van Deyssel (bron: Nationaal Archief CC0)

Zoals Lodewijk van Deyssel, volgens Van Bunge de grootste Nederlandse dandy, die op zijn twintigste een bijna olympisch levensplan opstelde. 'Voor zijn 25e: meester in de rechten en doctor in de letteren worden, dat was werk voor in de avond. In de namiddag stond het schrijven van 21 romans à 250 bladzijden op het programma, 312 bladzijden toneelkritiek, 1200 bladzijden literaire kritiek, 2500 bladzijden dagboek. Voor zijn 28e: schilder, ingenieur en architect worden, tachtig novellen voltooien, 300 sonnetten en dertig toneelstukken. Alles werd genoteerd, ook vliegen vangen, stoelgang en masturbatie. En niets baarde hem zoveel zorgen als de indruk die hij op anderen maakte.' Dit verlamde hem toen hij als polderdandy naar dandystad Parijs reisde. 'Hoe bestel je daar een koetsje, hoe stap je in? En stel je voor dat je koffie of eigeel op je das morst! Het liep volledig uit de klauwen, hij durfde het hotel niet meer uit. Dat is de tragiek van de dandy: die totale obsessie met volmaaktheid en de angst afgewezen te worden. Van Deyssel was natuurlijk waanzinnig en dat wist hij, die gekte beschrijft hij schitterend in zijn autobiografische *Het IK*.'

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/02/AynoukTan.jpeg)

Aynouk Tan, die niet in dit artikel aan het woord komt maar wel in de [dandy-documentaire](https://www.nporadio1.nl/fragmenten/ovt/9e43df27-61ae-4f08-9b87-4b1d2e275c10/2025-02-23-het-spoor-terug-de-nederlandse-dandy?ref=martenminkema.nl)

Van Deyssel is dood en nieuwe Nederlandse dandy’s zijn schaars. Ilja Leonard Pfeijffer misschien, een enkele presentator of influencer. Volgens Jaap Goedegebuure is het moeilijk om dandy te zijn sinds Andy Warhol. “Die liet zien: iedereen kan een paar minuten beroemd zijn. Dan is het geen roem meer, dan wordt het plat. In de massa heeft men te veel de neiging om anders dan anderen te willen zijn, dat maakt iedereen daarin weer hetzelfde. Je moet als dandy dus op zoek naar een nieuwe niche.” Waar die is? Wie weet loopt de nieuwe Beau Brummell nu rond in cyberspace, onberispelijk losgezongen van de *condition humaine*, onvatbaar voor de troep op straat en de regen die de vouw in zijn sjaaltje kan bederven. “Precies, dat zou zomaar kunnen, dan ben je niet meer te besmetten met het vullis, om het dandyesk te zeggen.”

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/02/dandy-soap-b34198.jpeg)

Eindredactie voor deze documentaire deden Katinka Baehr en Laura Stek. Eindmix: Alfred Koster.
### Bezielde Bruine Kroeg
URL: https://www.martenminkema.nl/de-bezielde-bruine-kroeg/
Last updated: 2026-06-30T12:31:58.000Z
Het gaat niet goed met de bruine café's. Ze verdwijnen in rap tempo, er gaan zelfs stemmen op voor wettelijke bescherming. Maar hoe doe je dat? Want de ziel van een bruine kroeg zit niet in de barkrukken, biertap en de gevel, maar in de stamgasten en de kastelein. En die zijn op leeftijd, drinken bij de trendy buren of verkopen hun kroeg aan de hoogste bieder die er een sappenbar van maakt. 

In *De Bezielde Bruine Kroeg* probeer ik tot die ziel door te dringen, en te vangen. Want wat je beet hebt, kan je beter bewaren. Beluister de documentaire [hier](https://npo.nl/luister/podcasts/318-het-spoor-terug/118524?ref=martenminkema.nl) bij VPRO's OVT. Of naar de iets langere versie bij Podcast DOCS, daarvoor [hier](https://www.nporadio1.nl/podcasts/docs/117905/212-de-bezielde-bruine-kroeg?ref=martenminkema.nl) klikken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/CafeVissteeg.jpeg)

Breitner (1857-1923) kon recht in de ziel van de kroeg kijken, en dat zonder woorden. Deze schets maakte hij in een café bij de Amsterdamse Vissteeg.

Aan het woord komen vermaarde kroegenkenners, zoals [Midas Dekkers](https://nl.wikipedia.org/wiki/Midas%5FDekkers?ref=martenminkema.nl) die voorleest uit zijn boek *Volledige Vergunning*. Daarin beschrijft hij zijn liefde voor cafés die teruggaat tot zijn vroegste jaren als kind van een kroegbaas. Dichter [Jean Pierre Rawie](https://nl.wikipedia.org/wiki/Jean%5FPierre%5FRawie?ref=martenminkema.nl) draagt een café-gedicht voor in zijn Groningse stamkroeg Wolthoorn, zijn Amsterdamse collega [Daan Doesborgh](https://www.daandoesborgh.nl/?ref=martenminkema.nl) verhaalt over de pijnlijke sluiting van zijn geliefde café waar hij jarenlang zo'n beetje woonde en fractievoorzitter Lian Heinhuis van de PvdA in Amsterdam presenteert haar initiatiefvoorstel om bruine kroegen te redden. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/Wolthoorn.jpg)

Opnamen voor De Bezielde Bruine Kroeg in het Groningse café Wolthoorn. Vanaf links: Jean Pierre Rawie, Wolthoorn-eigenaar Arnold Ensing, journalist Menno Hoexum en kroegenkenner Joris van Berkel.

Heinhuis is niet de eerste; al vanaf 1973 deed *De Compagnie tot Instandhouding van Bruine Café's en Tapperijen in de Provincie Groningen* een poging. Een voormalig lid van de Compagnie legt uit waarom ze na tien jaar de strijd weer moesten opgeven. 

Maar toch - en gelijk het Gallische dorp van Asterix & Obelix - houdt hier en daar en bruine kroeg stand, waaronder café Dijkman in de Groningse Oosterpoortbuurt. De bewoners van plekken als Dijkman zijn natuurlijk de echte redders van de bruine kroeg, hoewel het nog een slok op een borrel zou helpen als ze een afgevaardigde naar het [Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland](https://www.immaterieelerfgoed.nl/?ref=martenminkema.nl) in Arnhem sturen. Want daar wacht de staf al jaren met koffie op die ene dappere kroegtijger die de bruine café-cultuur komt aanmelden als officieel Nederlands erfgoed.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/Museumkroeg.jpeg)

Museumkroeg in het Openluchtmuseum in Arnhem.

Eindredactie voor De Bezielde Bruine Kroeg deden Remy van den Brand en Katinka Baehr, eindmix: Alfred Koster.
### De Boekentrein van Bas
URL: https://www.martenminkema.nl/de-boekentrein-van-bas/
Last updated: 2026-06-30T12:30:57.000Z
Halverwege de vorige eeuw vatte Klaas Jan Bas het plan op om een ‘boekentrein’ op Java te laten rijden en zo de leeshonger in de jonge Republiek Indonesië te stillen. De trein was een groot succes, maar is daarna helemaal vergeten. Tot een album vol foto's opdook van Bas en zijn *kereta buku*. Samen met collega-journalist Wilbert van der Heijden maakte ik voor OVT een portret van Bas aan de hand van zijn memoires en dat album.

De uitzending is [hier](https://npo.nl/luister/podcasts/318-het-spoor-terug/117439?ref=martenminkema.nl) te horen en ik schreef een begeleidend artikel in de VPRO-gids, hieronder te lezen. Peter van Dongen tekende daarbij deze schitterende cover:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/CoverPeterVanDongen.jpg)

© Peter van Dongen

## **Boeken op het spoor**

Luister, daar komt iets aan. Het is 1951 en je woont in de Javaanse dessa aan het spoor, dat al begint te zingen voordat in de verte een stoomfluit boven de cicaden uit gilt. Nog een bocht en de boekentrein verschijnt. Rook en snerpende remmen, halt. Achter de locomotief hangt een glimmend rijtuig met in stijlvolle belettering ‘kereta buku’, Indonesisch voor ‘boekenwagon’. Binnen ligt de handel met duizenden te koop in een moderne winkel met tl-licht en airconditioning, buiten trekken trommelaars de wijken in om reclame te maken voor dit rijdende symbool van vooruitgang in de jonge Republiek Indonesië, deze mobiele schatkamer vol medische, juridische en filosofische titels in het Indonesisch, Engels en soms nog in het Nederlands, de taal van de ex-kolonisator. En ook de drijvende kracht achter de boekentrein is een Nederlander, een echte voorvechter van de Indonesische zaak, dat wel. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/KlaasJanBas.jpg)

Klaas Jan Bas in de boekentrein (alle foto's: Allard Pierson / Collectie Moderne Boekhandel Bas)

Klaas Jan Bas is in 1913 geboren in Hoorn. Geen gunstig voorteken, zo suggereert hij in zijn uitgetypte memoires, want daar kwam Jan Pieterszoon Coen ook vandaan. Hoe dan ook heeft Klaas Jan een moeilijke start. Al voor zijn dertiende verliest hij beide ouders en komt in het weeshuis terecht. Hij doorloopt de mulo en leest veel, een idealistische en principiële jongen die geestelijk onderdak vindt bij de Nederlandse Bond van Abstinent Studerenden (nbas), geheelonthouders dus, een pacifistische en antikapitalistische club, waar ook veel Indonesische studenten bij zitten, die hem vast geïnspireerd zullen hebben. 

Bas krijgt emplooi bij boekhandel Harkema in Hilversum en verveelt zich daar stierlijk. Een personeelsadvertentie van boekenketen Kolff in Batavia biedt uitkomst, in 1935 neemt hij de boot naar Java en ontpopt zich als een uitstekend verkoper aan de voornamelijk Nederlandse klanten. Daarom mag hij in het oostelijk gelegen Madiun een filiaal leiden, de enige Europese winkel in de stad. De zaak loopt voor geen meter, er zijn te weinig rijke kolonialen. Geen punt voor Bas, die met een goedkope taxi door de wijde omgeving van Madiun trekt. Daar bloeit het Indonesisch nationalisme en zitten leraren van ‘wilde’ (ongesubsi­dieerde) scholen en ambitieuze inlandse ambtenaren te springen om les- en studiemateriaal. Geld hebben ze nauwelijks, dus verkoopt Bas zijn wetboeken en kroontjespenhouders op afbetaling en praat bij de koffie mee over de onafwendbare onafhankelijkheid.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/InterieurKeretaBuku2.jpg)

Interieur van de kereta buku

**‘Progressief kolonialisme’**

Als de Japanners komen heeft Klaas Jan Bas een gezin. Echtgenote Henny en dochter Willy blijven achter in Jakarta, terwijl hij zelf naar de Birmaspoorlijn moet. Als verpleger begraaft hij daar soms wel vijftien mensen op een dag. ‘Dat was heel erg. Maar ik had altijd wel een boek bij me,’ vertelt hij in 1986 aan Ben Haveman van de Volkskrant. ‘Het was opvallend dat mensen tot diep in Birma de meest grote boeken meezeulden in hun rugzakken. Honderden kilometers in de jungle hadden ze nog boeken. Ik zal nooit vergeten dat ik uit de rugzak van een dode jongen een boek gehaald heb dat heette De geschiedenis van de kunst door Hendrik Willem van Loon. Die jongen was door uitputting gestorven en tot het laatst met die pil van minstens een kilo blijven zeulen.’ 

Na de oorlog vaart Bas met vrouw en kind naar Nederland, waar ze een klein appartement betrekken aan de Admiralengracht in Amsterdam. Hij is uitgeput, onzeker en ongelukkig, maar dan krijgt hij een aanbod van Henk van Randwijk, oprichter van Vrij Nederland en fel pleitbezorger van Indonesische onafhankelijkheid. De aanstaande republiek heeft studieboeken en eigen literatuur nodig. Het ontbreekt daar alleen aan drukkerijen en de meeste boeken komen per schip uit Nederland. Van Randwijk wil een brug slaan met de stichting Opbouw-Pembangunan (wat ook ‘opbouw’ betekent), een uitgeverij en boekhandel op basis van gelijkwaardigheid. Of Bas dit daar wil coördineren? Die grijpt de kans met beide handen aan, vertrekt met zijn gezin weer naar Batavia en laveert behendig door de chaos van de onafhankelijkheidsstrijd. Bas verdedigt zijn boeken tegen roofovervallen, levert de schrijfmachine waarop Pramudya Ananta Tur zijn eerste roman typt en wint het respect van vicepresident en boekenverslinder Mohammed Hatta door een vliegtuiglading boeken over de demarcatielijn naar de tijdelijke republikeinse hoofdstad Yogyakarta te smokkelen. 

Intussen gaat het niet goed met Vrij Nederland, Van Randwijk heeft geld nodig om het blad overeind te houden en wil de opzet en het uitgeefbeleid van de stichting helemaal naar Nederland trekken. Voortaan moet alle winst uit Indonesië naar Amsterdam. Bas is woest, weigert en verwijt Van Randwijk ‘progressief kolonialisme’. De stichting breekt doormidden en eind 1949 gaat Bas alleen door met de Indonesische tak, met behoud van zijn netwerk bij Nederlandse drukkerijen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/OpeningBoekentrein1951.jpg)

De feestelijke opening van de boekentrein in 1951 met mevrouw Hatta aan de arm van Soedjatmoko, mededirecteur van Pembangunan en later ambassadeur van Indonesië bij de Verenigde Naties.

**Kogelgaten**

Klaas Jan Bas zit altijd vol plannen en krijgt ruimte in de kersverse Republiek Indonesië. Zijn mededirecteur bij Pembangunan Soedjatmoko, is familie van de baas bij de spoorwegen en zo rijpt het idee voor een boekentrein over het duizend kilometer lange Java. Er is nog wel wat werk te verrichten aan de beschikbare wagon, want die is doorzeefd met kogelgaten. Een tweede rijtuig wordt omgebouwd voor de zes verkopers en bewakers, met slaapkamers, toilet, badkamer en een stroomaggregaat. De feestelijke opening is in september 1951 op het Gambirstation in Jakarta met mevrouw Hatta en duizend gasten. Dan vertrekt de trein voor een eerste rondreis van bijna een jaar over het eiland – langs tientallen steden, dorpen en nederzettingen in de dessa. 

Bas beschrijft hoe er rond de kereta buku steeds een heel feest ontstaat. ‘Dan wordt het meteen een soort pasar, hè? Er komen etensstalletjes, kraampjes en het wordt vreselijk gezellig.’ Op het balkon van het achterste rijtuig staat een filmprojector, ’s avonds is er een openluchtbioscoop. Daar zijn films te zien van voorlichtingsdiensten, maar ook tekenfilms van mgm, en het beeldverslag van de eerste Aziatische Spelen in India trekt duizenden kijkers. ‘Dan krioelde het van de mensen. Ze zaten boven op de trein, in de bomen. Overal waar ze maar een plekje konden vinden om te kijken, het was een hele happening. Je moet niet vergeten, in dessa’s waren vaak geen bioscopen en als die er wel waren, had het grootste deel van de bevolking er geen centen voor.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/TussenAfbeeldingBlogKeretaBuku.jpg)

© Peter van Dongen

**Analfabetisme**

De vraag is wel wie al die dure boeken dan kochten. Ooggetuigen van de boekentrein lijken niet meer te vinden, het enige tastbare bewijs bestaat uit een paar knipsels en een album met haarscherpe interieurfoto’s. Daarop zie je vooral diepgravende boeken liggen, terwijl er in de dessa ongetwijfeld ook veel behoefte was aan lichter werk voor beginnende lezers. Daar heeft Bas zijn aanbod onderweg vast op aangepast. Zo noemt hij zelf ergens Tom Poes en Ot en Sien. Het analfabetisme is groot, een gevolg van het gesegregeerde koloniale schoolstelsel, waarin alleen kinderen van Nederlanders en de Indonesische elite goed onderwijs kregen. 

De Amsterdamse boekhistoricus Eline Kortekaas promoveert op Nederlandse uitgevers in Indonesië vanaf 1945 en schat dat ten tijde van de onafhankelijkheid tussen de 56 en zestig miljoen Indonesiërs niet konden lezen of schrijven, ongeveer tachtig procent van de bevolking. De republiek ging dat te lijf met het Bahasa Indonesia, zeg maar de nieuwe eenheidstaal van de archipel. Maar daar was heel veel nieuw drukwerk voor nodig en hiervoor was Indonesië voorlopig nog afhankelijk van het land dat het analfabetisme in stand had gehouden. ‘Dus het heeft iets ongemakkelijks om vanuit Nederland die geschiedenis in te duiken,’ zegt Kortekaas over Pembangunan en Klaas Jan Bas. ‘Iemand die met de beste bedoelingen boeken ging uitgeven en verspreiden, maar moest hij daar wel zijn? Dat vraag ik me nog steeds af.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/AtlasIndonesiaKleiner.jpeg)

De atlas van Sukarno

**Voorschotje**

Sukarno zat daar niet mee, die kon het uitstekend vinden met Bas. De president stond bekend om zijn topografische kennis van Nederland, hij wist precies hoe je over het water van Roodeschool naar Mook komt, dat was er bij hem ingestampt met De Bosatlas en hij grapte er graag over. Maar in 1953 nam hij wel zoete wraak door een eigen atlas uit te geven via Bas, de Atlas Indonesia, met Indonesië voorop als centrum van de wereld. Maar toch... in Nederland gedrukt, dat dan weer wel. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/Atlas1953.jpg)

Voorblad van de Sukarno-atlas, via Bas gedrukt in Nederland.

Net zoals zijn boek Sarinah, dat Bas voor de Indonesische markt leverde in een oplage van 50.000 exemplaren. Kort daarop werd Bas ontboden op het presidentieel paleis. ‘We gingen aan tafel zitten, er werd een drankje gebracht. We praten wat en de president buigt zich naar me toe en vraagt: “Obab, hoe gaat het met mijn boek?” Ik meldde dat het uitstekend liep. “Tja,” zegt ie. “Ik wilde vragen of ik een voorschotje kan krijgen.” Ik had enige moeite om niet te gaan lachen, want ik had overal op gerekend, maar nou net daar niet op. (…) “Ja, zie je,” zei hij, “het is binnenkort Lebaran.” Dat is het eind van de vasten en dan is het de gewoonte dat alle kinderen en zo in nieuwe kleren gestoken worden. Hij zegt: “Nou ja, dan weet je het wel. Nou heb ik geld nodig.”’ 

Voor Bas was dit het bewijs dat Sukarno niet corrupt was. ‘Anders had hij mij toch nooit geroepen om een voorschotje te vragen? (…) Hoe het later met Sukarno is gegaan, dat weet ik niet, ik ben in ’54 weggegaan.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/AtlasSoekarno2.jpeg)

Indonesië in de Sukarno-atlas uit 1953\. Inclusief rechts het latere Irian Jaya, dat nog tot 1963 door Den Haag werd geclaimd als Nederlands-Nieuw-Guinea. Dus volgens de Bosatlas uit die tijd lag de grens een stuk westelijker.

**Tropenjaren**

Klaas Jan Bas is moe, de tropenjaren gaan tellen. En met de trein loopt het ook minder, want door inflatie zijn de boekenprijzen wel vijf keer over de kop gegaan. Het gezin keert terug naar Nederland en dat is meteen het einde van de kereta buku. Hij bouwt in Amsterdam nog een flinke winkelketen op met de Moderne Boekhandel Bas in de Leidsestraat als middelpunt, waar kunstenaars als Jan Sierhuis, Frank Lodeizen en Karel Appel exposeren. 

Eind 1957 moeten alle Nederlanders uit Indonesië vertrekken, ze zijn niet meer welkom. Maar nodig zijn ze misschien nog wel, want Nederlandse uitgeverijen leveren nog jarenlang boeken via buitenlandse sluiproutes. Als Mohammed Hatta in het Amsterdamse Hilton logeert, krijgt Klaas Jan Bas altijd een uitnodiging. Bas vertelt zijn kleinzoon Adriaan vaak en graag over de boekentrein, geeft hem ook een mooi geldbedrag om de wereld te zien: ‘Ga maar reizen!’ Tegen het eind van zijn leven komen de ontberingen van de Birmaspoorlijn naar boven. De laatste paar jaar voor zijn overlijden in 2002 spreekt hij geen woord meer, het boek is uit. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/01/SLotAfbeeldingBlogKeretaBuku.jpg)

© Peter van Dongen

Met dank aan Jos van Waterschoot, conservator bij het Allard Pierson. Eindredactie van deze OVT-documentaire deden Laura Stek en Katinka Baehr, geluidsdecor door Mat Wijn en eindmix: Alfred Koster.
### Pareidolia (2)
URL: https://www.martenminkema.nl/pareidolia-2-2/
Last updated: 2024-10-02T09:07:37.000Z
Een [pareidolie](https://nl.wikipedia.org/wiki/Pareidolie?ref=martenminkema.nl) is een grol van de geest. Je bent er niet naar op zoek, ze rollen vanzelf je bewustzijn binnen. Dat komt door ons brein, dat constant naar patronen speurt in het blikveld. Daar kan gevaar loeren of prooi schuilen; de grote ogen van een tijger, de gespitste oren van een hert, de benen van een vijandige krijger in het bos. In de wereld van de moderne mens is dat vaak een illusie, een pareidolie. 

Meestal zie je koppen en gezichten, maar eigenlijk kan het van alles zijn, van duivels of schattige olifantjes tot wolkenschepen, van banaal tot verbluffend. Ik schreef er al over in [een eerder blog](https://www.martenminkema.nl/pareidolia/) en ook in [dit verhaal](https://www.martenminkema.nl/peter-flik/) over Peter Flik. Daarnaast heb ik een bescheiden pareidolia-verzameling, waaruit om te beginnen een hele alledaagse:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/Koffiekop2.jpeg)

Zo'n koffiekop heeft niet veel om het lijf, het is een triviale pareidolie. Wil lollig doen, lokt hooguit een glimlach uit. Je komt ze tegen in ieder café en ook thuis kunnen ze opduiken. Deze steekt z'n tong uit, dat moet je onmiddellijk afstraffen door hem op te drinken. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/Boomgezicht-1.jpg)

In het bos bij Ermelo (foto: Miek Hehenkamp)

Maar dan deze. De filmafdeling special effects van *In de Ban van de Ring* had geen levensechter [Ent](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ent%5F%28Tolkien%29?ref=martenminkema.nl) kunnen maken. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/HondjeInWenen.jpeg)

Wenen, zomer 2024

Deze is ook heel fraai. Ik zag dit Weense plassende hondje meteen in het voorbijgaan - dat is trouwens altijd zo met een pareidolie: het is de ongezochte vondst. Zoon Midas had hem ook gelijk opgemerkt, hoeveel aandacht zou deze kleine toevals-reu van teer dagelijks wel niet krijgen? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/13164-1-.jpeg)

Huilend huis langs de Ambachtsweg in Leusden (foto: Victor Lansink, [Railtrash](http://www.railtrash.net/?ref=martenminkema.nl))

Huilende huizen zijn mijn favoriete pareidolia. Ik kom ze regelmatig tegen als ik doordeweeks op reportage ben in Nederlandse dorpen. Een foto maken durf ik nooit, want dat zou pontificaal voor dat huis moeten waar ze duidelijk thuis zijn. Maar in Leusden had ik geluk, want was op pad met fotograaf [Victor Lansink](http://www.railtrash.net/?ref=martenminkema.nl) en die heeft minder gêne. 

Misschien dat ik mijn schroom nog eens overwin en ooit een serie Huilende Huizen kan presenteren. Die moeten dan wel aan een belangrijke voorwaarde voldoen: dat ze eerlijk huilen, rein toevallig en zonder opzet. Dus [de nep-huiler waarop je hier kan klikken](https://aardling.com/huilende-huis-berchem/?ref=martenminkema.nl) vind ik niks, sorry. Een echt huilend huis ontstaat als een Pozzebok, spontaan en onbedoeld. Maar die [Pozzebokken](https://www.martenminkema.nl/pozzebokken/) zijn weer een heel ander verhaal.
### Tussen Voet en Aarde
URL: https://www.martenminkema.nl/te-voet-met-thomas-a-p-van-leeuwen/
Last updated: 2026-08-05T18:18:32.000Z
De straten en stoepen waarop we lopen lijken zo gewoon en van alle tijden, maar zijn dat niet. Over de historie van klinkers, tegels en ander plaveisel verscheen een uniek boek met schitterende platen, The Thinking Foot van Thomas A.P. van Leeuwen. Ik wandelde met hem bovenop zijn object van studie in Amsterdam en Londen, waarvan de klinkende weerslag is te horen in de [hier aan te klikken documentaire ](https://www.nporadio1.nl/podcasts/het-spoor-terug/112679/tussen-voet-en-aarde?ref=martenminkema.nl)voor Onvoltooid Verleden Tijd. Daarbij schreef ik ook een artikel over Thomas voor de VPRO-gids:

**Tussen Voet en Aarde**

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/KlinkersLeidsebuurtHaarlem.jpg)

Deze en alle onderstaande foto's: Marten Minkema

Fijn: eindelijk weer een nieuw boek van Thomas A.P. van Leeuwen, misschien wel de meest originele wetenschapper van Nederland. In The Thinking Foot: A Pedestrian Study of Paving gaat hij ons voor door de geschiedenis van de straatbedekking in Amsterdam, Londen en Parijs. Tot voor kort liep iedereen nog op kale aarde, zand en modder, nu bedekken we alles met een schil van steen. Hoe is dat zo gekomen? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/VanLeeuwenOpStraat.jpeg)

Thomas A.P. van Leeuwen in Londen

Ik bel de 83-jarige kunst- en architectuurhistoricus voor een informatieve straatwandeling, maar eerst wil ik weten waarom de stoepen en schoolpleinen van Nederland zijn belegd met miljarden identieke, grauwe betontegels van dertig bij dertig centimeter. Die zie je alleen hier, waarom is dat? ‘Oh, daar weet ik helemaal niks van,’ luidt Van Leeuwens korte antwoord. Och ja, natuurlijk, ik had het kunnen weten, want hij baant zich altijd een eigen weg en negeert platgetreden paden en tegelstoepen. 

Eerder schreef hij over luchtkrabbers (de correcte vertaling van skyscrapers), stadsbranden en levensreddende veldkeukens in de Krimoorlog – thema’s die dienen als startpunt voor expedities naar onbekend terrein. Op speurtocht met Van Leeuwen krijg je altijd antwoord op vragen waarvan je niet wist dat je ze had, je weet nooit waar hij je heen voert, Van Leeuwen lezen is een avontuur. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/Scherm-afbeelding-2024-09-17-om-23.42.16.jpg)

De Gouden Bocht in Amsterdam door Petrus Schenk, ca. 1700-1725

Daags na het telefoontje staan we voor zijn huis aan de Amsterdamse Keizersgracht. ‘Kijk eens, zie je wat daar ligt?’ Hij wijst naar een gifgroen haarelastiekje op straat. ‘En daar nog eentje, je komt ze overal tegen. Vroeger zag je eindeloos veel batterijtjes tussen de klinkers, nu dit soort haarbindertjes, en fietslampjes natuurlijk. Het is een tijdsbeeld, steeds in verandering.’ En dat al sinds de zeventiende eeuw, toen was de hypermoderne stad Amsterdam al geplaveid, compleet met kleurcodering voor de verkeersbanen op straat: gele ijsselsteentjes voor de voetgangers, kinderkopjes voor de karren en nog een ander soort baksteen tussen de bomen langs de kades. 's Nachts werd de stad verlicht door 2400 straatlantaarns naar ontwerp van Jan van der Heyden. 

‘Vergelijk dat eens met Londen, waar het tot ver in de negentiende eeuw donker bleef. Niet voor niets kon Jack the Ripper zijn gang gaan in Whitechapel. Iedereen had ook een dikke grendel op de deur, vandaar dat de Britse slotenindustrie tot op de dag van vandaag zo innovatief en groot is.’ 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/TowerOfLondon1753.jpg)

De straat maakt dus de maatschappij, maar andersom evengoed. Het plaveisel verbindt de gebouwen en mensen met elkaar, wat zo vanzelfsprekend lijkt. Maar op oude prenten van Rome zie je tussen de schitterende kerken en renaissancepalazzo’s stoffige zandwegen lopen vol bulten en kuilen. In de Nederlandse steden moest je wel bestraten om niet gezamenlijk weg te zakken in de blubber, hoewel dat afdekken ook te maken had met angst voor ziekmakende dampen uit de bodem, waar al het vuil neerviel en ging rotten en stinken. ‘De geschiedenis van de bestrating is in feite een evolutie van de volksgezondheid. Parijs is bijvoorbeeld doorwaaibaar en doorspoelbaar gemaakt om epidemieën tegen te gaan. Alles moet daar steeds vloeien, dat hoor je nog altijd in het roepen van de verkeerspolitie: “Circuler, circuler!”’ 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/Gustave_Caillebotte_-_Paris_Street-_Rainy_Day_-_Google_Art_Project-1.jpeg)

'Rue de Paris, temps de pluie' uit 1877 van Gustave Caillebotte

Het plaveien bracht wel weer andere, nieuwe problemen mee. Van Leeuwen laat een tekening uit 1777 zien van voetgangers op de Keizersgracht. ‘Zie je dat meisje met dat hoedje? Dat is geen hoedje, maar een helm, want als dat kind viel en haar hoofd verwondde, kon dat gaan ontsteken en haar dood betekenen."

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/KindMetHelm.jpg)

Voetgangers op de Keizersgracht, 1777\. Rechts het kind met helmpje (bron: The Thinking Foot, Stadsarchief Amsterdam)

Het plaveiselboek van Van Leeuwen gaat niet alleen over straatbedekking, maar evengoed over de voet, ons directe contactpunt met de aarde dat al haar oneffenheden constant opvangt en compenseert. ‘Voeten staan zo ver van ons hoofd af dat ze af en toe zelf beslissingen moeten nemen. Het is als met het spiergeheugen in de handen van een pianist die sonates van Beethoven speelt. De pianist kan met het hoofd heel ergens anders zijn, de vingers weten wat ze moeten doen en spelen door. Ik denk dat voeten een heel klein breintje hebben waarmee ze kunnen denken en handelen zonder eerst de verkeerstoren te raadplegen. Natuurlijk is dat een fantasie, dat begrijpt iedereen. En toch... Er is een hoop wat we nog niet doorgronden, dat zeggen neurologen zelf, er is hier iets mysterieus aan de hand.’ 

In één adem door overdenkt Van Leeuwen het flinterdunne karakter van zijn plaveiselstudie. ‘Er is een wereld boven de grond en een wereld eronder. Daar weten we best veel van, maar voor het laagje daartussen is weinig aandacht.’ Alle bestrating is niet meer dan een eierschaal, een vliesje over de planeet. En daarvoor geldt: er is niet meer dan oppervlakte.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/ThinkingFoot-bankje1.jpeg)

Kenmerkend voor Van Leeuwen is zijn moeiteloze schakelen tussen gedegen onderzoek en vrije associaties. Ooit volgde ik een blauwe maandag kunstgeschiedenis in Leiden, waarvan me vooral zijn hoorcolleges zijn bijgebleven. In die grote zaal wist hij zelfs van veraf nieuwsgierigheid naar het nieuwe en onbekende aan te wakkeren; een lange man met kleurige vlinderdassen, nonchalante jasjes van Engelse snit en een fysieke gelijkenis met James Bondacteur en generatiegenoot George Lazenby. Ook Thomas noemt zichzelf een geheim agent, maar dan in de wetenschap. ‘Ik probeer steeds te ontsnappen uit het kunsthistorische keurslijf, dat soms leidt tot ideeënarmoede. Daaronderuit komen is niet makkelijk, je moet er iets voor kapot maken. Elk onderwerp van studie heeft een eigen theorie in zich en om die te ontdekken moet je het kraken, van de vijfde verdieping naar beneden gooien en kijken wat erin zit.' 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/KleurigeKlinker2.jpg)

Klinkerkunst op het Nieuwe Kerksplein in Haarlem, zomer 2024

Volgens deze methode schreef hij ook een sprankelende geschiedenis van het zwembad, The Springboard in the Pond: over de eerste drijvende zwembaden in de Seine, de kunstmatige, doodse grotto’s waarin de Beierse koning Ludwig II zich liet rondvaren in een elektrisch aangedreven oesterbootje en over Tarzan, die Jane tot seks verleidt in het water. 

Zelf reisde Van Leeuwen naar de Verenigde Staten om als zwembadarcheoloog op zoek te gaan naar de allereerste privézwembaden waarmee de tycoons een eeuw geleden gasten vermaakten in hun enorme landhuizen. Die staan er nu verlaten,vervallen of onherkenbaar verbouwd bij, zoals het paleis van Frederick Gilbert Bourne, president-directeur van Singer, destijds de grootste naaimachinefabriek ter wereld. Van Leeuwen: ‘Dat is wel zes keer groter dan het Witte Huis en iemand wees mij de vleugel aan waar volgens de geruchten een zwembad moet zijn geweest. Ik wurmde mij in kruippak en met zaklamp in het donker onder de vloeren en achter de wandjes. Het rook er muf, overal spinnenwebben, maar uiteindelijk scheen mijn licht op tegels. Ik had het zwembad gevonden, vijf bij tien meter, nog compleet met stangen en geëmailleerde stoomkranen voor het Turkse bad. De hele machinerie erachter was er vast ook nog en op de bodem lag een plas water waarin de ratten het goed hadden en krijsten. Bijna een soort koningsgraf. Maar ja, de Vanderbilts, de Bournes, de De Lamars en al die andere miljonairs waren in zekere zin natuurlijk ook koningen.’ 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/Haarbandje.jpg)

Wandelend langs de Keizersgracht ontdekken we intussen nog drie haarbandjes, we bespreken de plaveiselreis die we naar Londen gaan ondernemen voor OVT en stuiten dan op een lange TikTokrij voor een frietzaak. In een cirkel van tientallen meters is de straat een open restaurant. Van Leeuwen stoort zich vreselijk aan de stank en vooral aan het gebruik van de stad als eettafel, waar iedereen zonder enig decorum neerploft, en van alles morst en achterlaat. ‘Dat heb je intussen overal, ook in Engeland en Frankrijk. Maar toch, laatst liep ik rond lunchtijd in Parijs toen ik drie Roemeense verbouwers met plastic tassen uit een huis zag komen. Ze liepen tussen de McDood happende Parijzenaars naar een boomstronk in het groen, schoven een paar parkstoeltjes bij en spreidden zorgvuldig een wit tafelkleedje over de stronk. Rustig schonken ze hun wijn in, braken het brood en begonnen hun maaltijd.’ Moraal: de bestrating is geen dumpplek voor hondendrollen, vuilnis en klodders mayonaise, maar een tafelkleed waarop de beschaving kan schitteren.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/09/DanserPlaveisel3.jpeg)

Trottoir-torero in smeltend heet Madrid, mei 2023

Eindredactie van deze OVT-documentaire deden Laura Stek en Katinka Baehr, eindmix door Alfred Koster.
### Koeienleegte
URL: https://www.martenminkema.nl/koeieleegte/
Last updated: 2026-06-30T12:26:34.000Z
Nederland is mooi, maar je ziet nauwelijks nog koeien. Ze zijn er wel, maar ze staan binnen. Dat is namelijk efficiënt. [Wakker Dier](https://www.wakkerdier.nl/campagnes/melkkoeien/?ref=martenminkema.nl) meldt dat de meeste runderen nog zelden buiten komen en 25% zelfs nooit. Daaraan moest ik denken toen ik vorige week door Ierland reed. Wat een verschil, want daar zie je overal koeien in het landschap. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/07/KoeienBijCork.jpeg)

Koeien bij Cork, Ierland. Buiten beeld nog meer koeien, overal koeien, ik kreeg ze er niet allemaal op (andere foto's ook van mij).

Nu heb ik het even niet over alle methaan die ze uitstoten, evengoed in Ierland. Er zijn natuurlijk teveel koeien, maar als ze er toch zijn, laat ze dan in de wei lopen. Je kan niet volhouden dat zo'n beest net zo lief binnen staat als buiten kuiert en graast. Tot geen koe nog weet wat een weide is, en die kant gaat het dus op. Net als met de miljoenen Nederlandse varkens, zie je ooit nog een big buiten in de modder wroeten?

Vandaag is het kabinet Schoof aangetreden. Kersvers BBB-landbouwminister Femke Wiersma schold de kringloop-boeren van [Caring Farmers](https://caringfarmers.nl/?ref=martenminkema.nl) eens uit voor 'nepperds' die de bedrijfsvoering van échte boeren dwarsbomen. Ze neemt dat als minister niet terug. Wel zegt ze een 'positieve grondhouding' te hebben tegenover het 'concept' biologisch boeren. Alsof het om een inwisselbaar verdienmodel gaat. 'Concept' is een term die je gebruikt voor het uitrollen van een nieuwe winkelketen in fopspenen, niet voor de broodnodige voedseltransitie. Maar het woord 'transitie' wil Wiersma helemaal niet horen. Ze praat over 'doorontwikkeling', een term die van alles kan betekenen. Bijvoorbeeld nog meer megastallen en nog minder buitenlucht voor de koeien. De boer produceert wat de consument vraagt, dat is de hele filosofie van Wiersma. Ze spreekt over de 'nichemarkt' van biologische producten. Wil je daar meer van? Dan moet je maar vaker biologische producten kopen, dat is niet de taak van deze nieuwe regering. Die is veel te druk met het faciliteren van de miljarden euro's draaiende bio-industrie waar Wiersma en haar BBB-collega's vandaan komen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/07/Zonsondergang.jpeg)
### Peter Flik
URL: https://www.martenminkema.nl/peter-flik/
Last updated: 2026-08-05T18:11:13.000Z
De grootste radiovernieuwer van Nederland en verre omstreken is op 22 maart overleden in Hongarije, 85 jaar jong. Over Peter Flik is sindsdien veel geschreven, onderaan vind je linken naar een handvol treffende, ontroerende en geestverruimende artikelen. Ik ga daar niets uit herhalen, maar wel uitleggen waarom Peter Flik ook de beste leermeester was die een beginnend radiomaker zich kan wensen. Een persoonlijk verslag.

Het is 1989, ik volg radio op de School voor de Journalistiek en weet: bij de VPRO hoor ik thuis. Dat denken er wel meer. Zo is een mij onbekende Martin al verzekerd van de enkele begeerde stageplek bij Radio-1-hit [Het Gebouw](https://nl.wikipedia.org/wiki/Het%5FGebouw?ref=martenminkema.nl). Ik heb daarvan geen idee maar ben kansloos, ware het niet dat de VPRO onze voornamen door elkaar haalt. Dus mag ik langskomen bij radiobaas Jan Haasbroek en dat klikt. Zoiets heet 'toeval', ik kom daar straks op terug. Hoe dan ook zal Martin dit niet vergeten. Twintig jaar later krijg ik hem aan de lijn en probeer een grapje, maar hij kan er nog steeds niet om lachen. Het is ook goed mogelijk dat Martin er meer van had gebakken, want mijn stage bij Het Gebouw loopt voor geen meter. Ik ben beslist ongeschikt voor het nieuwsbedrijf. In mijn ijver om er toch wat van te brouwen, ontgaat me hoe ik vanaf een bureau aan het raam word geobserveerd door een man met spierwit haar. Dat is dus Peter, die mij daags na mijn volledig mislukte proeftijd belt. Of ik met hem wil samenwerken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/HetGebouwGroepsfoto.jpg)

Deel van de redactie in Het Gebouw, circa 1990\. Staand v.l.n.r.: Roya Javadi, Peter Flik, Anton IJdo, Ton van der Graaf, Jolande van den Bergh, Dini Bangma, Marten Minkema, Michal Citroen, Chris Kijne, Harmke Pijpers, Taco van der Mark, Karen de Bok, Max Bruinsma. Zittend: Astrid van der Werf en Ronald van den Boogaard. (fotograaf onbekend)

Peter is dan toe aan een nieuw experiment, zoals hij al zoveel radiovormen bedacht. Waaronder Het Gebouw zelf, letterlijk een radiohuis met microfoons in elke kamer, dat iedere week een volle werkdag overeind staat en waarin nieuws, achtergronden, muziek en merkwaardige wendingen door elkaar heen lopen. Als regisseur is Peter de spin in het web, die achter zijn mengpaneel in het trappenhuis alle kamers open en dicht kan trekken. Als journalist kijkt hij liever naar de contouren rond het nieuws dan naar de nieuwsfeiten zelf. In eigen woorden: "Ik ben steeds op zoek naar het deurtje dat er net naast of achter zit, daar wil ik doorheen."

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/PeterEnHetNieuws2.jpg)

Peter en het Nieuws (archief Dini Bangma)

Maar ook Het Gebouw ontkomt niet altijd aan de waan van de dag, met voortslepende onderhandelingen tussen bouwbonden en werkgevers, het gespin van voorlichters en gejojo van politici. Daar heeft Peter een hekel aan. Hij wil verrassing, ontregeling en twijfel zoals in het leven zelf. Entree de [Reddeloze Reportage](https://www.martenminkema.nl/reddeloze-reportage-2/), een rubriek die hij ent op de rolverdeling van hemzelf als oude rot en ik als beginnend maker met ongeleide nieuwsgierige geldingsdrang. Daarmee laat ik interviews met het grootste gemak ontsporen in iets dat niemand kon voorzien, ikzelf nog het minst. En dat is precies de bedoeling, als een fris tegengeluid op de radio waar zoveel mensen de alwetende spelen. Maar ook als dekmantel voor de levensvragen van Peter. Want die zijn nooit ver weg, hoe klein de aanleiding ook is. En soms is die levensvraag zelf de aanleiding.

Neem nou het fenomeen dat de tijd sneller gaat als je ouder wordt. Waarom is dat? We gaan te rade bij een stokoude bakker in een verzorgingshuis, die na lang zwijgen opsomt: "Je werkt, eet, slaapt en staat iedere dag weer op. Het gaat vanzelf. En nu zit ik hier." Peter wil geld witwassen in fraude-paradijs Luxemburg, dus we stappen daar een bank binnen met een briefje van honderd, dat Peter door een kier van het loket probeert te frommelen: "Das hier ist nicht ganz sauber, können Sie das bitte waschen?" Reuring alom. De verbijsterde bankmedewerker slaat alarm en beveiligers gooien ons subiet op straat. Soms draag ik zelf kwesties aan. In het Beierse Windischeschenbach bezoeken we één van de diepste boorgaten ter wereld, want ik vraag mij angstig af of je zo ongewild een vulkaan creëert. Antwoord: dat loopt zo'n vaart niet.. waarschijnlijk. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/06/Krant2.jpg)

Terug in de studio kopiëren we het cassettebandje met opnamen naar de uitzendband. Na amper acht minuten drukt Peter op stop: "Zo. Dat is wel genoeg." Ik protesteer: "Laat nou lopen! Verderop komt veel mooier antwoord." Nee, dit is precies goed, vindt Peter. Hij kiest bijna altijd voor de spontaniteit van de eerste reactie op onze ontregelende vragen, want die zegt meer over wat de geïnterviewde echt vindt dan het overdachte, door conventies vervormde antwoord dat erachteraan hobbelt. In feite probeert Peter steeds kortsluiting te maken en mijn chaos is daarbij instrumenteel. Hij kan de verwarring sturen en tot een kern komen, als die er al is. Het gesprek wordt zelden echt ongemakkelijk, want meestal heeft Peter op het nippertje een relativerende kwinkslag paraat. In de montage accentueert hij de spanning of onmogelijkheid van een bevredigend antwoord met muziek; een cellosonate van Bach door Pablo Casals, de Carmina Burana van Orff of de Lullaby uit de soundtrack van Rosemary's Baby. 

Het radiowerk van Peter zit vol meeliftend geluid; straatgeruis, gestommel en gemompel, regen en verre muziek, het kraken van een microfoonsnoertje of een windvlaag langs de plopkap. Die geluiden zijn allesbehalve reddeloos, hij poetst ze niet weg want ze horen bij het leven. Net zoals de stilte, het wachten tussen de dingen door die gebeuren. Toen Peter in 1963 bij de radio kwam, was meer dan vijf, zes seconden stilte op de ether absoluut verboden. Daar kon de zender niet tegen, daarvan sloegen letterlijk de stoppen door. Maar Peter is nooit bang voor stilte, soms vele seconden lang, ook als hij zelf aan het woord is en naar de juiste formulering zoekt. Ik durf dat een inmiddels vergeten kunst te noemen, die inzet van het niks om iets te zeggen. Dat je hoort hoe hij nadenkt, of dat de ander peinst of door emoties wordt overmand, of zich verveelt, of gewoon wegloopt. Dat de verslaggever dan alleen achterblijft, in die saaie nieuwbouwstraat of bij dat stalen boerenhek dat zachtjes fluit in de wind. Dat soort momenten van stilte om alle gebeurtenissen heen kennen we allemaal, de dag zit er vol mee. Maar je hoort ze vrijwel nooit in de glad gemonteerde podcast-documentaires anno 2024, waarin elk woord en geluid in een strak ritme moet passen en het verhaal soms zo dwingend in elkaar steekt dat je niet kan afdwalen en je eigen beelden en meningen vormen. Op tiktok en youtube worden zelfs ademhalingen weggehaald, zo groot is de angst voor de stilte. Daartegenover is de radio van Peter Flik nog steeds vooruitstrevend, en meer dan dat: voor alle tijden.

Peter is ook een technisch pionier. Zo loopt hij in 1991 al rond met een digitale fotocamera (met 1MB geheugen en waarmee hij deze foto van mij maakt).

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/Marten1990.jpg)

 Maar het allergrootst is zijn fascinatie voor zo mobiel mogelijk radiomaken en communiceren. Zodra het kan typt Peter vanuit treinen en hotelkamers alle draaiboeken en teksten op een minuscuul schootcomputertje en stuurt de data naar Hilversum via zijn bovenmaatse mobiele telefoon, een bonkig geval met loeizware accu dat maar net past onder het haakvormige versnellingspookje van zijn knalrode Citroën 2CV. Een paar jaar later reist Peter met een hypermoderne satellietschotel op een tweedehands campertje door Oost-Europa, waarmee hij kraakheldere radio naar Nederland zendt vanuit afgelegen bossen en dorpen. Maar wacht, ik spoel veel te snel vooruit.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/06/PeterInAmerika.jpg)

Peter met mobiele montageset, Arizona 1984\. (foto waarschijnlijk van Walter Slosse, uit het archief van Fieneke Diamand)

In Het Gebouw ontvangt producer Dini Bangma bericht uit Artis over hun gaviaal - een krokodilachtige - die daar in 1939 is geboren en nu 50 jaar wordt. Het rare is: het jarige dier heeft nooit een naam gekregen. Waarom niet? Typisch een Reddeloze vraag, dus naar Artis. Geen mens die het daar weet, zelfs zijn langjarige verzorger niet, het interview stokt al snel. Ik opper: "Heeft hij misschien geen naam omdat hij fout was in de oorlog?" Het gezicht van Peter betrekt. "Wat een flauwekul. Bedenk wat anders!" Ik weet nog niets van zijn trauma, hoe hij opgroeide in een NSB-gezin waar na de oorlog oorverdovend werd gezwegen - over alles eigenlijk, maar vooral over dát. Er wás iets, dat voelde hij als kind haarfijn aan, maar wat en hoe precies, dat moest hij zelf uitvinden. In 1986 vertelde Peter voor het eerst iets over zijn jeugd op de radio, tijdens zijn reis met een lotgenoot in de baanbrekende documentaire [Het verhaal van Otto](https://www.nporadio1.nl/podcasts/tijdlijn?page=2&ref=martenminkema.nl). Het is gissen in hoeverre zijn al levendige fantasie nog is versterkt door het zwijgen thuis. Jaren later schrijft Peter in een van zijn vele [Photosophieën](https://www.ronaldvandenboogaard.nl/media-58-rubrieken-47/5814-media-503-alles-van-peter?highlight=WyJmbGlrIl0%3D&ref=martenminkema.nl) op de site van vriend en collega Ronald van den Boogaard over een zekere gespletenheid. Hij onderscheidt zijn 'ik', het "normaler deel van de persoonlijkheid", en zijn 'hij' die alles op een unieke manier bekijkt en die alles durft. Een lang citaat:

**"HIJ was kind en zag de buitenwereld niet zoals de meeste kinderen. Voor hen was een fiets een fiets, maar voor hem kon het net zo goed een boot zijn als je er het water maar bij dacht. Ook een muziekinstrument was mogelijk: een paar wasknijpers tussen de spaken en klaar was je. Op school kreeg HIJ het er moeilijk mee, vooral bij vakken als geschiedenis en aardrijkskunde. De onderwijzer of later de leraar vertelde iets en HIJ hoorde totaal andere verhalen. Bonifatius bij Dokkum vermoord. HIJ hoorde toch echt Goejanverwellesluis en zag rennende paarden en op hol geslagen koetsen. Later kwam IK bij de radio, IK kon er niks van. Nog geen bladzijde goed voorlezen. Hoe hadden ze me ooit aangenomen. Maar IK had hem bij me en dat redde me. HIJ kon van alles, behalve het gewone. En daar wassie goed in. En: als je graag van hoofdwegen af wilt dan kan er van alles gebeuren. Dat gebeurde ook."**

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/unnamed.jpeg)

Peter Flik (foto: Hans Molenkamp)

Lees [hier](https://www.ronaldvandenboogaard.nl/beelden-82-rubrieken-53/3255-photoso-330-ik-hij/?ref=martenminkema.nl) de volledige Photosophie 'Ik & Hij'. Iedereen die met Peter omgaat krijgt meteen te maken met zijn 'hij', geen ontkomen aan. Want 'hij' trekt constant toeval aan, groot en klein, maakt niet uit. Zo zitten we overdag in een leeg, enorm Italiaans restaurant aan een tafeltje met smetteloos wit laken tussen tientallen eendere tafeltjes. Het is muisstil, Peter neemt een haal van zijn sigaret. Pats. Vanaf het plafond valt een dikke kakkerlak op dat spierwitte tafellaken, exact tussen ons in. Zo'n grote zag ik nog nooit, hulpeloos spartelend op de rug terwijl in die hele zaak verder niets geschiedt. Dit soort dingen gaat de hele dag door. Peter wordt er soms doodmoe van, dan snakt zijn 'ik' naar meer rust. Maar intussen is zijn 'hij' een toevalskunstenaar die waar mogelijk een handje helpt. Want als toeval zich dan toch aandient, moet het ook helemaal bloeien. Zo trekt 'hij' regelmatig aan de noodrem. Een casus. 

We rijden treinstation Groningen uit richting zuiden, over een groot rangeerterrein in een 1e klas coupé - Peter reisde altijd 1e klasse - en wiegen mee over de laatste wissel terwijl de trein vaart maakt. Plots gooit een Afrikaanse man het schuifdeurtje open, een baby in zijn armen. Hij is duidelijk in paniek, roept van alles in een taal die ik niet versta, duwt het kind haastig op mijn schoot en holt weg door het gangpad, tegen de rijrichting in. Peter zegt rustig: "Dit is een geval voor de noodrem." Hij weet ongezien waar die hangt en grijpt blind. RANG, snerpende remmen, we staan stil. Een withete conducteur stuift voorbij: "Wie deed dat!?" Peter steekt enthousiast zijn vinger op, net een gespannen veer die de vrijheid krijgt. "Dat was ik!" De baby kijkt me met grote ogen aan, sabbelend op een speen. De kwestie blijkt simpel: zijn moeder ging op station Groningen nog melk kopen en heeft de trein gemist, in hun verre land van herkomst loopt het niet zo'n vaart met vertrektijden. Mobieltjes bestaan nog niet, vader met kind kunnen pas in Assen uitstappen, vooral en beslist niet hier ter plekke tussen al die sporen. Peter komt er zonder boete of waarschuwing af, ik vraag hem hoe hij dat toch doet. "Heel eenvoudig: altijd zelf geloven wat je zegt." 

Soms gaat zijn 'hij' iets te ver, of ga ik te ver met 'hem' mee. Zo bungel ik eens ongezekerd in een dun lusje aan een hijskraan op zeven meter hoogte boven kaal beton, terwijl ik anderhalve hand moet vrijhouden voor recorder en microfoon omdat Peter mijn vergezichten met toekomstdromen wil vastleggen. Zijn reactie bij het terugluisteren van mijn bibberende prestatie onder hoogtevrees: "Nou, dat is dus niks." En ook registreert Peter mijn complete gêne terwijl een 06-sexlijn-mevrouw geile praat op mij loslaat, om daags erna prime time op Radio 1 de ether in te gooien. Later komen excuses hoor, maar toch: alles voor het radio-experiment. En tot op zekere hoogte - maar zeker geen zeven meter - is daar wat voor te zeggen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/06/PeterBoom.jpeg)

Maart 1991: koningin Beatrix roept op bomen te planten voor haar zilveren huwelijksdag. In de Gooi- en Eemlander meldt verslaggever Simone Tangelder: 'Van Enige terughoudendheid was gisteren niets merken bij de VPRO radioreporters Marten Minkema en Peter Flik. "De koningin wil het nu eenmaal", riepen de twee, terwijl ze met de jonge kastanje naar het Bussumse raadhuis togen. Voor de kamer van de burgemeester lichtten ze wat trottoirtegels en groeven een mooie kuil voor het boompje. Op het moment dat Minkema de kale wortels voorzichtig met wat aarde toedekte, stopte een politiewagen. De agent was van mening dat de koningin het nooit zo bedoeld kan hebben. Maar na enig overleg verdween hij weer met een: "Ik ben in ieder geval moreel overtuigd."

Op bezoek bij Peter in het centrum van Den Bosch. In de pan pruttelt paling in 't groen, ik verken zijn appartement en zie vergeelde foto's, een oud treinbord uit een Duits station; allemaal geschiedenis, merk ik op. Peter loopt zwijgend mijn passen na en concludeert: "Inderdaad, ja, je hebt gelijk. Het is allemaal verleden tijd hier." Hij zal ook gedacht hebben: hoogste tijd voor iets nieuws. En ja hoor: een brandlucht drijft de kamer binnen. Het is niet de paling in 't groen, het komt van buiten. Jassen aan, meteen kijken. In de straat fikt een gebouw, er is een opstootje, er is bereden politie. Peter werpt zich daar zonder pardon tussen, krijgt een duw van een paardendij en valt op zijn rug. Hoeven trappelen om hem heen als bij een messenspel tussen gespreide vingers op het tafelblad, maar Peter lijkt niet in het minst onder de indruk, veert op en ziet een paar ongure types die vanaf de zijlijn toekijken. "Die weten er meer van!" Eropaf, met olijk hoofd stelt hij vragen die ik door de sirenes van de brandweer niet kan horen. De mannen reageren met dreigende schijnbewegingen die Peter geamuseerd ondergaat. Ik vraag of dit niet een beetje riskant was. "Welnee! Ik ben veel te onbelangrijk voor ze om in elkaar te slaan."

Na drie jaar vindt Peter het weer welletjes met de Reddeloze Reportage. "Je denkt toch niet dat we hiermee doorgaan hè?" Dat denk ik ook niet, mijn reddeloosheid wordt een maniertje, begint te wringen, ik wil die achterlaten en Peter gaf me inmiddels alle nodige gereedschap. Hij leerde mij interviewen, monteren en vooral: kijken. Bijvoorbeeld vanuit het treinraam tijdens een tussenstop in Hoogeveen. "Zie jij dat?" Ja, maar nu pas: twee stationsklokken die pal naast elkaar hangen aan dezelfde paal, voor beide perronsporen eentje. "Belachelijk", zegt Peter. "Ja inderdaad", zeg ik. "Weet je, door jou zie ik steeds meer de absurditeit van zoveel dingen." Daar is Peter niet blij mee: "Oh, dat vind ik helemaal niet leuk. Dat is niet wat ik wil overbrengen." Te laat, ik ben die blik gelukkig nooit meer kwijtgeraakt. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/TreinHongarije1.jpeg)

Met Peter treinend tussen Budapest en Pécs in april 2001

Na zijn pensionering in 1998 vertrekt Peter met levenspartner Edith in de schotelcamper naar een klein dorp in Hongarije, waar ze een bloemenparadijs aanleggen rond twee langwerpige boerderijtjes die dwars op een grindweg staan. Pal ernaast een kroeg, de achtertuin gaat over in een heuvel met daarachter kilometers natuurgebied, rust, een verademing, veel vrienden die langskomen. Peter: "Ik zie ook hier nog steeds de merkwaardigste dingen, maar ben zo blij dat ik daar niets meer mee moet voor de radio." 

We delen belangstelling voor de pareidolie, het fenomeen waarbij je gezichten, honden en monsters ziet in wolken en koffieschuim, lees [hier](https://www.martenminkema.nl/pareidolia/) meer daarover. Ik mail mijn nieuwste pareidolische vondsten naar Hongarije en Peter stuurt heerlijk verontrustende gevallen terug. Zoals deze:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/Raambenen2.jpeg)

Een gelaarsde man wil naar binnen, maar dat gaat zomaar niet. (foto: Peter Flik)

Soms komt Peter met pareidolia waar ik niets in kan ontdekken. Zoals onderstaande uit zijn serie 'Toevalsdieren'. Helaas, ik kan het beest niet vinden, zelfs na jaren. Dat ligt niet aan de pareidolie, die bestaat want Peter zag hem. Wie helpt mij en alle anderen die zijn blik ontberen?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/Toevalsdieren.jpeg)

Ziet iemand het Toevalsdier? (foto: Peter Flik)

In februari dit jaar zijn we voor het laatst bij Peter. Het gaat niet goed, dat is de ouderdom: "Ik wist niet dat het zo zou zijn." Edith schenkt witte wijn, Peter draait aan de knoppen van zijn internetradio. "Let op, dit is nu mijn favoriete zender, hier luister ik elke dag naar." Het is een tango-station uit Boedapest, met muziek in mono van zowat voor de oorlog. Om de zoveel minuten meldt een man in het Engels dat je hier kan adverteren. "Dat zegt hij al maanden, maar reclame hoorde ik nog nooit. Ik begrijp niet hoe dit station kan bestaan en waar het precies zit. Zullen we dat uitzoeken?" 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/RadioTango.jpg)

NOCHES DE HUNGRIA

0:00

/173.0912

1×

Het komt er die week niet van. En een paar weken later is het te laat. 

Ik wil het toch nog weten, dit verhaal moet af. Ik verwacht dat die hele tango-zender in een vergeten grijze tafelcomputer huist, die zacht staat te zoemen in een hoekje op de stoffige zolder van zo'n brokkelig fin-de-siècle appartementengebouw in het centrum van Boedapest. Maar niks van dat alles. [Argentine Tango Radio](https://www.argentinetangoradio.com/?ref=martenminkema.nl) blijkt het persoonlijk project van Balázs Gyenis, een energieke en sympathieke Hongaarse tango-verzamelaar, DJ, danser en universitair docent filosofie van de fysica, die zijn studenten graag verrast "met alle bizarre dingen die achter de gordijnen van de wetenschap schuilgaan." Hij wil tonen hoe je "diepe filosofische problemen kan aanpakken door die gordijnen voorzichtig weg te trekken. Dat lukt, althans: meestal." Alleen al vanwege dat laatste zinnetje had Peter vast graag kennisgemaakt met Balázs. 

En waar huist zijn tango-station precies? Hij heeft zelf geen idee. "Ergens op servers in het buitenland. Ik regel het hele station vanaf mijn laptop, wil je daar een foto van hebben?" Ach natuurlijk, wat naïef van mij; ook antieke tango zit allang in de cloud. Dit is dus waar de evolutie van al die loodzware batterijtelefoons, luid piepende modems en kwetsbare schotelantennes op busjes toe heeft geleid. Radio is nu losgezongen van tijd, bron, locatie en zenderschaal, en komt van overal en nergens.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/TangoKlein.jpg)

Balázs Gyenis inclusief zijn complete Argentine Tango Radio station (bron: Salzburg Amor Encuentro)

Het laatste beeld. Voorjaar 1990 op Reddeloze Reportage. We zijn mee met een dekenreisje, zo'n bus vol pensionado's die zijn gelokt met gratis taart en koffie in een historisch Belgisch stadje, Brugge of zo. Van dat stadje zien ze niets, want de bus parkeert aan de rand bij een zalencomplex zonder uitzicht. Daar staat inderdaad koffie, maar ook een briljante verkoper die de hele middag op ze inpraat, net zolang tot hij al zijn kussens en afwasteiltjes heeft verkocht. Op de terugweg houdt Peter het ergens tussen Roosendaal en Breda voor gezien. Hij wil de bus uit, en wel meteen. Dat kan niet, zegt de chauffeur. We rijden namelijk over de snelweg. Geen punt, vindt Peter, er is toch een vluchtstrook. Daar heeft de chauffeur niet van terug, hij stopt en laat ons achter, pal langs een geluidsmuur zover het oog reikt. Ook geen punt, zegt Peter. Kijk maar: in geluidswallen zit om de paar honderd meter een deurtje. En jawel, al snel komen we eentje tegen, het is net zo'n deur als in ieder huis wel tien zitten, op menselijke maat en met een klink. Daar doorheen, de deur klapt achter ons dicht, het is stil. We kijken uit over eindeloze verten in een nieuwe, andere wereld, de wereld van Peter. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/PeterEnEdith3.jpg)

Edith en Peter, Hongarije 2008

En hier de beloofde linken naar prachtige in memoriams. ten eerste van Ronald van de Boogaard [op zijn eigen site](https://www.ronaldvandenboogaard.nl/media-58-rubrieken-47/5814-media-503-alles-van-peter?ref=martenminkema.nl) (stukje naar beneden scrollen), dan de [necrologie](https://nowheretostay.blogspot.com/2024/03/urenlang-luchtalarm-op-de-radio-het.html?ref=martenminkema.nl) in NRC van Vincent Bijlo en tenslotte bijdragen van de broers Haasbroek. Nico haalt [herinneringen](https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/peter-flik-radioman?ref=martenminkema.nl) op aan zijn intensieve samenwerking met Peter in de jaren zestig, Jan was decennia zijn radio-chef en [somt helder op](https://recordermagazine.nl/meesterontregelaar-peter-flik-11-juni-1938-22-maart-2024/?ref=martenminkema.nl) wat meesterontregelaar Flik zo veelzijdig maakte.
### Complot Archeologie
URL: https://www.martenminkema.nl/complotten-archeologie/
Last updated: 2026-07-01T10:38:59.000Z
Geachte Rijksrecherche,

Momenteel is veel aandacht voor lopende complotten. Dit juichen wij toe, maar er is te weinig aandacht voor vergeten complotten. Het ligt in de aard van complotten dat de deelnemers na hun dood zo weinig mogelijk bewijs achterlaten. Toch werken hun complotten door in het heden. Ja: ons hele huidige bestaan is het resultaat van samenzweringen waar we het fijne niet van weten. Daarom hebben wij deze maand de **Werkgroep Vergeten Complotten** (WEVERCOM) opgericht. 

Al tijdens de eerste vergadering kwam onze secretaris met belangrijk materiaal dat hem is toevertrouwd door een aangetrouwde oudtante op haar sterfbed. Zoals u ziet is bijgevoegde enveloppe met stempeldatum 22 juni 1966 geadresseerd aan toenmalig premier Jo Cals in zijn ambtswoning, het Catshuis te Den Haag. Afzender is archieven-vernietiger Hartmans & Zonen uit Rotterdam. De enveloppe is leeg, maar duidelijk is dat er correspondentie was tussen Cals en Hartmans.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/EnveloppeCompleet.jpg)

De vraag is nu: waarom? Wat had de minister-president te vernietigen? Ging het hier om gevoelige documenten rond het omstreden huwelijk tussen Beatrix en Claus van drie maanden eerder? Is er heimelijk bezoek geweest aan het Catshuis door leden van het koninklijk huis, in het bijzonder prins Bernhard? Reed de prins al doende te hard, zijn daarbij slachtoffers gevallen? Of ging het om het verbranden van begrotingsstukken, waarover vier maanden later het kabinet Cals zou vallen in de Nacht van Schmelzer? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/NachtVanSchmelzer1966.jpg)

Schmelzer en collegae in zijn nacht van 13 op 14 oktober 1966, met geredde papieren die niet pluis zijn (bron: Nationaal Archief CC0)

En waarom liep deze correspondentie met Cals niet via zijn kantoor aan het Binnenhof, maar direct naar zijn ambtswoning? Waar hij tenminste één flinke houthaard ter beschikking had. Maar die voldeed blijkbaar niet, want de vernietiging moest 'electrisch'. Liep zijn brisante archief dusdanig in de papieren dat hij het niet ongemerkt kon opstoken in de zomermaand juni? Stuurde Hartmans een vrachtwagen?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/HartmensTekst.jpg)

Wij denken hier iets groots op het spoor te zijn. Te groot voor onze kleine, kwetsbare organisatie. Graag willen wij u verzoeken een grondig onderzoek in te stellen. Er zijn nu twee mogelijkheden: of alle betrokkenen zijn overleden. In dat geval kan niemand nog resten van het archief bewaken. Of: het ging hier om een dermate geheime chefsache, dat we ons ook nu nog niet veilig kunnen voelen met deze aanwijzing in ons bezit.

Wij vrezen het laatste, omdat zoals bekend alle complotten samenhangen in een torenhoge, evolutionaire complottenboom. Van hierboven in de twijgen en takken van het heden, naar beneden langs de stam en zo duizenden jaren terug tot de wortels, daar waar het grote Oercomplot huist. Wij leven in angst en willen u deze enveloppe per direct in bewaring geven. 

In discreet vertrouwen,

J.G. Juintjes, secretaris van de WEVERCOM te Bensingerbroek
### Op het Dropspoor
URL: https://www.martenminkema.nl/op-het-dropspoor/
Last updated: 2026-07-05T11:32:01.000Z
Drop is typisch Nederlands, toch? Nou, daar is wat op af te dingen. Ook in Scandinavië eten ze drop, in Finland zelfs meer dan hier. En Duitsers eten drop, en Engelsen en Italianen. 

In haar [Grote Dropboek](https://geschiedenis-winkel.nl/p/het-grote-dropboek/?ref=martenminkema.nl) beschrijft [Marieke Hendriksen](https://mariekehendriksen.nl/?ref=martenminkema.nl) hoe we in Nederland gingen geloven in een unieke Hollandse dropliefde. Dat kwam door Cornelis Nieman, een chemicus die bijna in zijn eentje de Nederlandse drop-mythe in de wereld heeft geholpen. Hoor het in [Het Dropspoor](https://www.nporadio1.nl/fragmenten/null/9bf46370-43ca-4506-9a4c-f594300b27b5/2024-05-03-het-drop-spoor?ref=martenminkema.nl) (klik op de titel) dat ik maakte voor VPRO's Onvoltooid Verleden Tijd.

Hendriksen is kunst- en wetenschapshistoricus. Ze zocht allereerst naar het oudste Nederlandse droprecept om zelf thuis in een pannetje te brouwen. Essentieel voor drop is zoethout, waarvan het bloeddrukverhogende [glycerrhizinezuur](https://nl.wikipedia.org/wiki/Glycyrrizinezuur?ref=martenminkema.nl) zorgt voor de unieke dropsmaak. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/DropFoto3Site.jpg)

Ik spreek Marieke over haar experimenten, maar ook over de *vererfgoedisering* van drop. Dat is kort gezegd het toeëigenen van drop - maar evengoed van molens en tulpen - door het bedrijfsleven of de overheid, om zo meer te verkopen of voor de politieke agenda. Marieke vertelt over het Amsterdamse droplaboratorium van het Centraal Instituut voor de Dropverwerkende Industrie (CIDI), waar Nieman directeur was. Het stikte er van de muizen en voormalig laborant Bert Jippes herinnert zich hoe hij liever rookbommetjes in elkaar knutselde dan dat hij zoethoutgehaltes controleerde of de zuiverheid van arabische gom.

In Twello loop ik door een écht serieus droplaboratorium, waar zo'n beetje ieder Nederlands dropje wordt geboren. Daar verklapt drop-technoloog Sander Runia het thuisrecept voor trekdrop, dat tot groot verdriet van velen nergens meer in de winkel ligt.\* 

En tot slot ben ik in Leeuwarden samen met Marieke getuige van de lancering van een nieuw 'historisch dropje', dat is ontstaan uit de keuken-experimenten van Hendriksen. Straks is het overal in Nederland te koop, maar hoe historisch is dat dropje nog echt?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/05/DropFoto1Site.jpeg)

\* **Update 5-7-2026**: Sinds kort ligt trekdrop weer in de winkel als 'rekdrop' - een minstens zo goede naam. Ik weet het fijne er (nog) niet van, maar de unieke trekdropmachine die zou zijn ontmanteld, lijkt toch van de schroothoop gered. Of ze hebben een nieuwe gebouwd natuurlijk. Je kunt rekdrop ouderwets per stuk kopen voor 50 cent in dropspeciaalzaken.

Eindredactie van dit Spoor Terug deed Katinka Baehr, eindmix: Alfred Koster.
### Creatieve Computers
URL: https://www.martenminkema.nl/ai-creativiteit/
Last updated: 2026-06-30T12:07:32.000Z
Leven we straks in een wereld met computers die betere kunst maken dan wij? En zou dat erg zijn? Klik hier voor de documentaire [Tussen kunst & Computer](https://www.2doc.nl/docs/2024/172-tussen-kunst---computer.html?ref=martenminkema.nl) en hoor hoe kunstenaars daar zelf tegenaan kijken: ‘Creativiteit is inherent menselijk.’ Ook schreef ik onderstaand artikel voor de VPRO-gids:

[WORDT KUNST EEN KOUD KUNSTJE?VPRO-Gids, 27 maart 2024Kunst&AI.pdf4 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/Kunst-AI.pdf "Download")

**Wordt kunst een koud kunstje?**

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/Peter-Struycken-Lichtarcade.jpg)

Computergestuurd [lichtkunstwerk](https://www.sculptureinternationalrotterdam.nl/collectie/zonder-titel-2/?ref=martenminkema.nl) (1993) van Peter Struycken in Rotterdam

In de trein naar [Peter Struycken](https://www.pstruycken.nl/?ref=martenminkema.nl) maak ik me nog steeds boos. Het zal toch niet waar zijn? Dat ai ons straks overtroeft in creativiteit? Volgens mijn goede vriend Victor zijn we binnenkort al het haasje. Hij weet alles van computers en volgt de ontwikkelingen zowat in real time. Behalve als we wandelen in de duinen, waar we steeds vaker in verhitte discussie raken. Ik moet mij als journalist intensief in ai verdiepen, vindt Victor. Dat lijkt me zeer vervelend, hoezo? Omdat de ontwikkeling razendsnel gaat, zegt Victor. Volgend jaar schrijft ai al mijn stukken. Dat is tegen het zere been.

Mijn creativiteit gejat? Kom op zeg, door zo’n stom telraam? We lopen steeds sneller, ik met driftige passen, nog net geen ruzie. Thuis laat het me niet los. Een computer die ons meest menselijke domein inpikt? Victor appt filmpjes door met experts, vaak entrepreneurs die leven van de hype en in superlatieven praten, soms wetenschappers die ook van alles zien aankomen, maar niet precies weten wat. Maar online mis ik de stem van creatieve professionals bij uitstek: kunstenaars die al jarenlang digitaal werk maken. Wat denken zij? Is de volgende Van Gogh een computerprogramma?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/Tentoonstellingen2019Peter-Struycken_1200x670_crop_center-center_95_noneStruycken-2.jpg)

Peter Struycken: 'Exploderende kleur bij Skrjabin en Boulez'

Boven in het Gorcums Museum loopt Peter Struycken (1939) langs schilderijen met veelkleurige stippen, blokken en schuine lijnen. Allemaal eigen werk, want tot september is hier een expositie om de nestor van de Nederlandse digitale kunstenaars te eren. Hij vindt de Van Goghvraag wel interessant. ‘Een creatieve computer? Dat zou mooi zijn. Dat zou betekenen dat die een selectie kan maken uit de oneindige complexiteit om ons heen en voorstellen doet over een mogelijke realiteit.’ Dat doen al die plaatjesdromende ai-programma’s toch ook al? ‘Nee hoor, die zijn primitief en buitengewoon banaal. Ze maken plaatjes met oppervlakkige kenmerken van een Van Gogh, maar dat is nog geen creativiteit.’

Struycken was de eerste kunstenaar in Nederland die visuele vormen liet uitrekenen door de computer. In 1967 studeerde hij op het Instituut voor Sonologie in Utrecht, een experimenteerplek voor elektronische muziek met behulp van algoritmes. ‘Die wilde ik ook gebruiken voor visuele vormen, want als je een komma aan het algoritme wijzigt verandert het hele beeld. Je gebruikt het dan als kwast. De algoritmes gingen op ponskaarten naar het Rekencentrum, waar de computer de hele nacht ratelde op een uitdraai van bijvoorbeeld een kubus. ‘Je had nog geen tekenprinters, de kubus bestond uit letters en cijfers waartussen je zelf lijnen moest trekken met een viltstift. Niemand deed zoiets, de reacties waren erg argwanend omdat ze dachten dat je niet meer zelf beslist als je iets aan de computer overlaat.’ Daar waren ze toen dus al bang voor, ruim een halve eeuw voor Dall-E en Midjourney, terwijl Struycken nog controle had over het resultaat. ‘Nou, zo veel als nodig was, hoor. Ik kon niet altijd voorspellen hoe combinaties van rekenkundige functies in beeld zouden uitpakken.’

Het gezicht van de VPRO door Jaap Drupsteen, jaren zeventig.

Terwijl Struycken in de jaren zeventig met steeds krachtigere computers werkte, ontwierp grafisch vormgever [Jaap Drupsteen](https://www.drupsteen.nl/?ref=martenminkema.nl) (1942) het gezicht van de vpro nog analoog met papier, airbrush, snijden en plakken op karton. Denk aan het bekende tubavormige omroeplogo waarachter wolken voorbijdrijven onder aanzwellende muziek. 

‘Er kwam geen computer aan te pas, alleen zo’n *blue screen* waarmee je een gat in het kleurenspectrum kon uitbijten om daar een ander beeld in te plakken. Dat ging met elektronische camera’s, niet digitaal. Eigenlijk heel gebrekkig, met van die ruisende randen langs het aangevreten gat.’ Zodra het kon stapte Drupsteen over op computers en nu componeert hij abstracties die hij projecteert bij eigen en andermans muziek tijdens housefeesten en op orgels in kerken.

Drupsteen gelooft niks van ai als de nieuwe Van Gogh: een intelligent programma dat uit de veelheid van alle online-informatie een nieuwe kunstvorm destilleert die ontroert en uniek is. ‘Hoe moet dat programma bepalen wat relevant is? Daar moeten hoogontwikkelde menselijke editors bij zitten, anders kan het geen keuzes maken die hout snijden.’ Van plaatjesgeneratoren heeft hij geen hoge pet op. ‘Ik heb nog nooit een originele afbeelding gekregen, het lijkt altijd op alles. En het is heel moeilijk om abstracte beelden te genereren: hoe omschrijf je die? En hoe bepaalt de ai vervolgens of een vorm vrij is van betekenissen? Hier zou weleens een nieuwe, bizarre kunstvorm kunnen ontstaan. Met de kunstenaar als omschrijver van visuele ideeën, die ai tot schitterende wanhoop weet te drijven door op hoog niveau instructies te geven.’ 

Drupsteen zoekt onophoudelijk de grenzen op in zijn grafische software. ‘Die heeft overal onbedoelde openingetjes naar andere ideeën en beelden. Als ik daarmee knoei, ze combineer en aan elkaar knoop, kan ik mooie landschappen maken met kleurverloop en visuele echo’s. Ik laat altijd ruimte voor serendipiteit, de ongezochte vondst.’ Daardoor is wat Drupsteen maakt altijd anders, maar herken je toch zijn hand. Het is maar zeer de vraag of zich online ooit een ai-Drupsteen meldt.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/PeterStruyken-1.jpg)

Detail van TKN105 11APR91 door Peter Struycken. 

Herkenbaarheid kenmerkt ook het werk van Peter Struycken. Miljoenen Nederlanders plakten ruim dertig jaar lang zijn postzegel met puntjesportret van Beatrix op brieven en pakketjes. In Gorinchem staat hij nu stil bij een stippenschilderij, net een rivierenlandschap van talloze, wervelende rode, groene en blauwe punten. Daar heeft Struycken indertijd heel wat voor uitgerekend. Keurde hij voorstellen van de computer ook weleens af? ‘Oh, eindeloos! Je hebt honderden oplossingen nodig voordat je denkt: dát komt in de buurt van wat ik wil. Voor die selectie is de menselijke geest nodig, en een soort ambitie, een samenstel van wensen, impulsen, voorkeuren. Het is vrij duister waarom je iets kiest. En ik stuur het algoritme altijd een beetje weg van het toeval. Toeval is oersaai, dan krijg je het thermische ruisbeeld van de televisie. Dat is telkens anders, maar toch kun je het verschil tussen de beelden niet zien. Als je de toevalswerking niet helemaal toevallig maakt, krijgt het beeld karakter.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/MM02-klein-3.jpeg)

'The Forgettable Art Machine' maakt ai-kunst van Matthias Oostrik (rechts) in interview met Marten Minkema

Bij computerkunstenaar [Matthias Oostrik](https://oostrik.net/?ref=martenminkema.nl) (1980) zitten we voor een groot beeldscherm. Een camera fotografeert ons elke dertig seconden en maakt daar meteen een kunstwerk van. De ene keer zijn we een aquarel, dan lijken we een borduursel of gemaakt van ijzerdraadjes. Het beeld bestaat een paar seconden, dan is het onherroepelijk verdwenen. ‘Daarom heet dit *The Forgettable Art Machine*,’ legt Oostrik uit. ‘Een ai-model dat honderden gecureerde kunststromingen en stijlen bevat. De computer analyseert jouw beeld en maakt een compositie die bijvoorbeeld lijkt op een Van Gogh, maar het heeft absoluut niet de emotionele overtuiging van een originele Van Gogh. De variatie is oneindig, elke keer denk je: wow, dit is goed, dit is mooi! Het gaat te snel om te zien dat het alleen maar lijkt op kunst, dat het geen kunst is. Het mist samenhang, misschien wel menselijkheid. En dat klopt ook, want het is niet gemaakt door een mens.’ 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/MM01-klein-1.jpeg)

Nog meer ai-kunst van Matthias in gesprek met Marten

Toch creëert de ai hier iets. Schurkt dit tegen creativiteit aan? Oostrik vraagt Chat-gpt wat creativiteit is. Antwoord: ‘Het ver- mogen om nieuwe en waardevolle ideeën te bedenken en te realiseren. Het draait om het origineel denken en het vinden van innovatieve oplossingen.’ ‘Ha! Dit is dus precies wat ai niet kan. Het kan bestaande ideeën fantastisch overtuigend brengen en iets genereren waar misschien een leuk idee tussen zit, maar het is aan mensen om dat eruit te vissen.’ 

Dus op welke termijn wordt ai écht creatief? ‘Nou, daar hoeven we voorlopig niet bang voor te zijn, want creativiteit is iets inherent menselijks. De creatieve computer komt pas als zelfrijdende auto’s komen en die liggen al heel lang steeds twintig jaar in het verschiet!’ Met sint-juttemis dus, met een slag om de arm. Dat lijkt mij een prettig vooruitzicht. Want wat moeten we nog in een wereld vol computers die beter beeldhouwen, dichten, films maken, schrijven en schilderen dan de mens? Waar blijven we dan met ons zelfrespect en onze ijdelheid? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/MM03-klein-2.jpeg)

En nog een derde ai-kunstwerk (uit tientallen), door de computer gemaakt tijdens het VPRO-interview.

Toch ziet Peter Struycken de eerste ai-Vincent graag komen. ‘De echte Van Gogh lag toch ook ver buiten onze macht? Naast hem voel je toch ook geen ijdelheid? Dus wat maakt het uit als het straks een creatieve computer is die handreikingen geeft om anders naar de wereld te kijken? Want dat is toch de taak van kunst.’

De eindredactie van de VPRO - DOCS-documentaire 'Tussen Kunst & Computer' deed Remy van den Brand, eindmix: Alfred Koster.
### De Bomen van Lemaire
URL: https://www.martenminkema.nl/de-bomen-van-lemaire/
Last updated: 2026-06-30T11:55:14.000Z
Cultuurfilosoof [Ton Lemaire](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ton%5FLemaire?ref=martenminkema.nl) schreef een boek [over bomen](https://www.volkskrant.nl/boeken/filosoof-ton-lemaire-pleit-voor-een-betere-band-van-de-mens-met-bomen-en-bossen~b50c948e/?ref=martenminkema.nl) als onmisbare bondgenoten. Zelf heeft hij er honderden staan in zijn Franse dal in de Dordogne. Daar bezocht ik hem voor de VPRO. Lemaire: 'Ik denk niet dat je echt kan weten hoe het is om een boom te zijn.’ Luister naar de DOCS-documentaire [De Bomen van Lemaire](https://www.2doc.nl/docs/2023/151-De-bomen-van-lemaire.html?ref=martenminkema.nl) en lees hieronder mijn begeleidende stuk voor de VPRO-gids, getiteld: 

**Tussen de Bomen**

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire700.jpg)

Met een rugzak op loop ik door de Franse bossen naar de boerderij van Ton Lemaire, die Nederland lang geleden ontvluchtte vanwege de haast en herrie. Anders dan te voet aankomen vind ik ongepast: het is hier een en al boom en ik ben er voor zijn bomenboek. Maar stiekem ook voor meer, want achter veel van wat Lemaire schrijft – of het nou over vogels, paddenstoelen, bomen of hele landschappen gaat – schuilt die ene boodschap: al onze cultuur komt voort uit de natuur. 

Hij trekt je zo vanuit het heden de diepe geschiedenis in naar oeroude rotstekeningen, mythen en fabels, om zigzaggend terug te keren via bijvoorbeeld de doeken van Van Ruisdael of gedichten van Vasalis. En hij doet dat heel toegankelijk, het voelt of Lemaire wortels bij je laat aangroeien in het verleden. Tegelijk hekelt hij het westerse vooruitgangsgeloof, dat zich steeds verder loszingt van de dieren, planten en planeet. Maar hij biedt ook tegengif. Ditmaal met: plant een boom, wandel in de bossen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire400.jpg)

De boerderij van Ton Lemaire in de Dordogne (alle foto's gemaakt door Marten Minkema)

Zoals ik nu doe in de Dordogne, een fraaier en lieflijker streek bestaat niet. Alleen had ik op koeler weer gerekend, het zweet stroomt me over de rug en ik ontdek een tijgermug op mijn arm – pats, dood. Kortom: er is altijd wat, bevestigt ook Lemaire bij aankomst.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TinLemaire90.jpeg)

De pezige vroeg-tachtiger ontvangt me op het terras voor zijn romantische aaneenschakeling van schuurtjes en torentjes met antieke rode dakpannen, blauwe kozijnen en uitbundig begroeide muren: de droom van veel Hollanders. Lemaire gooit die meteen aan diggelen. ‘Vergis je niet hoor. Dit is het prachtige staartje van de zomer, maar straks komt de winter en is het hier eenzaam, kaal en somber, met korte, donkere dagen.’ Hij houdt ook nog steeds van Nederland en vertelt over een beslissende natuurervaring op zijn veertiende. 

‘We woonden in een Limburgs dorpje, waar ik op een sprankelende mei-ochtend door een laan liep met grote bloeiende paardenkastanjes vol koerende duiven en zelfs een wielewaal. Opeens werd ik bevangen door een groots gevoel, alsof ik werd opgenomen door de natuur. En in het brandpunt daarvan stonden die bomen. Ik denk dat veel mensen zo’n herinnering hebben, zeker dichters. De kastanjes staan er nog steeds en ik ga soms terug op pelgrimage, want sinds dat moment ben ik helemaal verslingerd aan de natuur.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/LemaireSite100.jpg)

Als jong antropoloog en filosoof maakte Lemaire naam met *De tederheid* (1968) en *Filosofie van het landschap* (1970): boeken over de breekbaarheid van het leven en de onttovering van de natuur door de ontdekkingsreizen en voortschrijdende wetenschap. Zijn scherpe maar tegelijk kwetsbare, persoonlijke schrijfstijl sloot goed aan bij de jaren zeventig van kritisch zelfonderzoek, de Club van Rome en De Kleine Aarde. 

Lemaire kocht een boerderij aan de rand van de Peel om een biologisch bestaan op te bouwen met veel fruitbomen en een moestuin. ‘Dat bleek onmogelijk. De stank van de kippen- en nertsenfokkerijen, de laag overscherende straaljagers van militair vliegveld Laarbruch net over de grens in Duitsland: ik kon daar niet mee omgaan.’ Hij gaf zijn universitaire baan in Nijmegen op en verhuisde in 1991 met zijn vriendin naar een groot bosterrein in Frankrijk. ‘Ik voelde mij bevrijd.’ Op termijn hield de relatie geen stand, nu woont hij al jaren alleen en schreef al die tijd door. *Bomen en bossen* is zijn 21ste titel en misschien zijn laatste, zegt hij zelf. In ieder geval is het een terugkeer naar de boom als oorsprong van zijn natuurliefde.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire30.jpg)

Bomen zijn bij uitstek het symbool voor de kringloop in de natuur. Volkeren over de hele wereld kenden variaties op de ‘wereldboom’, die staat voor het wijdvertakte, steeds vernieuwende leven en de kosmos. Lemaire verhaalt over de bomenverering bij de Grieken, Kelten en Romeinen, over de orakelplaats van Dodona waar priesteressen boodschappen hoorden in de wind die door eikenbomen waaide, en over nimfen en andere goddelijke wezens die in heilige bomen woonden. Die mocht je beslist niet kappen, dat was een halszaak en zo bleef het vele eeuwen tot het christelijke monotheïsme voet aan de grond kreeg. Er was voortaan maar één god en die kon niet in een enkele steen, berg of boom zitten. Nee, die stond daarboven en had de natuur geschapen met de mens als plaatsvervanger die de natuur mocht beheren en beheersen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire112.jpg)

Overal haalden missionarissen heilige bomen neer, het duurde meer dan duizend jaar tot de laatste uithoeken van Scandinavië waren gekerstend. Kort daarop begon de Verlichting en daaruit volgde de wetenschappelijke opmars die naast veel goeds ook de industriële roofbouw heeft gebracht, inclusief bio-industrie, de uitputting van land en zee en de degradatie van bomen tot grondstof. De houtkap is enorm, maar toch zijn niet alle cijfers deprimerend. Zo was Nederland in 1900 nog maar voor vier procent bebost, nu is dat elf procent. Opnieuw aanplanten kan dus, maar terug naar af is onmogelijk, verzucht Lemaire. ‘De wereldboom kan niet opnieuw worden geplant; het mythische wereldbeeld kan niet worden hersteld.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire-artikelMinkem555.jpeg)

Pal naast zijn terras staat een grote vijgenboom vol vruchten zo rijp dat de insecten zich verdringen, de Aziatische hoornaar voorop – nog zo’n recent aangevlogen exoot. Het is een enorme herrie; net een snelweg merk ik op. Maar dat vindt Lemaire een vergelijking van niks. ‘Nee hoor, er is een groot verschil tussen organisch en mechanisch, dit klinkt heel anders. Gelukkig maar, ik ben erg gevoelig voor geluid, iemand noemde mij een geluidsneuroot.’ In de verte rommelt het, er dreigt onweer. Zijn borstelharige hond Sita kruipt in een hoekje van het terras weg en Lemaire speurt onrustig de hemel af. ‘Dat vind ik ook niet fijn. Waarschijnlijk omdat ik als oorlogskind de Britse bommen hoorde vallen. En ik heb de angst van mijn ouders overgenomen, daar heb ik nog steeds last van.’ Hij zwijgt even en wacht op de volgende knal. Die niet komt, het onweer zet niet door.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire7.jpg)

Dus neemt Lemaire mij mee op zijn dagelijkse ronde door het woud, op weg naar zijn allerliefste boom. Hij houdt de pas erin en Sita holt enthousiast om hem heen. Dit is zijn eigen bos, maar kan je bomen wel echt bezitten? ‘Nee, dat kan je feitelijk niet. Ik kan ze wel behoeden voor de kap. Kijk, daar staat-ie.’ Wijzen is overbodig naar de imposante haagbeuk die zich vanaf de helling beschermend over een bron buigt. Ooit werd ze regelmatig geknot, dat is verwaarloosd en nu zijn haar grillige scheuten zo lang en dik dat ze zware schaduwen werpen over de diepe wel waarlangs hoge tongvarens groeien. Gewoonlijk stroomt het water tussen de boomwortels tevoorschijn, maar nu staat de bron droog en Lemaire daalt af in de lege kuil. Dit was de bron voor drie omliggende boerderijen, pas rond 1970 kwam hier waterleiding. ‘Soms kolkt het water zelfs over de randen het pad op, dit is de eerste keer dat er geen druppel meer in staat.’ Wat dat precies betekent durft hij niet te zeggen, maar wel dat de natuur verandert. ‘Net als bij jullie, alleen wat later. Ik heb hier steeds twintig jaar respijt.’

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire10.jpg)

Bij het terugwandelen kijk ik nog een keer om. Ook na tweeduizend jaar monotheïsme voel ik nog een raadselachtig ontzag voor die twee eeuwen oude haagbeuk. En ik ben niet de enige, want restanten van de boomcultus zijn nooit helemaal verdwenen. Zo staat op enkele plekken in Frankrijk nog een stam waar mensen kleren aan hangen of een spijker in slaan, in de hoop dat die hun aandoening overneemt. En je hebt natuurlijk mensen die bomen omhelzen. Lemaire: ‘Ja, er zijn mensen die bomen knuffelen. Ze voelen de energie en wat er in die boom omgaat. Ik kan daar niet over oordelen, maar ik voel dat niet en heb een hekel aan dweperij en mystificatie. Je moet je in elk geval niet laten verleiden tot het vermenselijken, het antropomorfiseren van de natuur. Daarbij speelt de vraag of je een boom echt kan kennen, in de zin van weten hoe het is om een boom te zijn. Ik denk het niet.’ 

Toch laat hij daarvoor ruimte in zijn boek, hoewel hij ver weg blijft van gespeculeer. ‘Ik spreek me niet uit, ik leef in gespletenheid. Aan de ene kant met het natuurwetenschappelijk wereldbeeld van de atomen, anderzijds als romanticus in het besef van wat door die wetenschap verloren is gegaan.’ 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire120.jpg)

Daarvoor laat hij dichters aan het woord, want zij mogen zich wel wagen aan een dieper contact met de wereld. Zoals Vasalis, die bijvoorbeeld een verpletterend vers schreef als ‘Tijd’ waarin ze droomt dat ze zo langzaam leeft als een steen. Maar Lemaire citeert Vasalis in dit boek uit haar gedicht ‘Aan een boom’:

*(...) Ik heb een boom omhelsd.*

*Hij was niet groot, zijn bast was hard, Maar ’k voelde duidelijk het kloppen van een hart;* 
*Ik denk dat het alleen het mijne was.*

*Ik stond in het onzichtbare, natte en zware gras* 
*en voelde me in het paradijs gedreven. Wie kan daar leven?*

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire13.jpg)

Die nacht schrik ik wakker van burlende herten in de dichtbegroeide achtertuin. En de donder komt alsnog, en de regen voor de bron onder de haagbeuk. In de droge ochtend pak ik mijn rugzak weer in, dank Ton Lemaire voor de genoten gastvrijheid en gesprekken en verdwijn in het bos tussen de bomen, die zelf geen woorden nodig hebben.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/TonLemaire114.jpeg)

Eindredactie voor deze DOCS 'De Bomen van Lemaire' deed Remy van den Brand, eindmix: Alfred Koster.
### Vriendschap & Liefde
URL: https://www.martenminkema.nl/verscholen-liefde/
Last updated: 2026-06-30T11:56:18.000Z
Op de rommelmarkt dribbelen mijn vingers door een bakje antieke foto's en trekken eentje omhoog, nog voordat ik weet waarom. Ik kijk recht in de ogen van twee Belgische soldaten met imposante snorren. Ze kijken welwillend terug, onderzoekend en zelfbewust. En met nog iets meer? Zonet wist ik nog niet dat ze ooit leefden, nu vermoed ik al een geheim dat ze deelden.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/09/Soldaten1916-1919-kopie-3.jpg)

Maar misschien zie ik iets dat er niet is. Misschien vul ik teveel in omdat ik kortgeleden bladerde door *Loving: A Photographic History of Men in Love*, vol foto's van romantische mannenliefde tussen 1850 en 1960 uit de collectie van de Amerikanen Hugh Nini en Neal Treadwell. Dertig jaar geleden deden ze hun eerste toevallige vondst in een antiekzaakje in Dallas, een dubbelportret van een man die zijn vriend omarmt waarbij de blik maar één ding kan betekenen: verliefdheid. Die speciale oogopslag werd het startpunt en belangrijkste criterium waarop Hugh en Neal hun verzameling bouwden.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/09/Militairen-in-de-sneeuw.jpg)

Amerikaanse soldaten in de Oostenrijkse Alpen in 1945\. Een van hen werd ziek en overleed een paar jaar later. De ander verborg de foto tot zijn dood in een schoenendoos, samen met de ring die hij hier draagt. Kort voor zijn overlijden in de jaren negentig vroeg hij een familielid om de foto goed te bewaren, omdat die alles voor hem betekende. (Courtesy of the Nini-Treadwell Collection)

Inmiddels hebben ze meer dan 3300 foto's, allemaal monumentjes om een verborgen en verboden hartstocht te bevestigen, te vieren en te bewaren. Soms kwam er een echte fotograaf aan te pas, vaker zijn het kiekjes gemaakt door vrienden, met de zelfontspanner of in de fotocabine. De verliefden balanceren tussen het afgeven van subtiele signalen (op de schoen van de ander staan, nonchalant een hand op elkaars been leggen) en hun geluk van de daken willen schreeuwen met gestoei, gelach en dus met die blikken. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/09/Uitsnede-2.jpg)

Zo lieten vrijgezelle mannen vroeger weten dat ze een vrouw zochten. Maar deze twee trekken de boodschap breder - ruim een eeuw voordat het kon. (Courtesy of the Nini-Treadwell Collection)

Passen mijn twee militairen van de rommelmarkt daar ook tussen? Bioloog Dick Hillenius schreef dat zintuigen 'de voetjes van de ziel' zijn, maar ogen zijn evengoed reflectortjes voor wat de kijker wil zien. Deze soldaten lijken mij in elk geval sympathiek, jammer dat ik geen glas bier met ze kan drinken. Ze lieten een professioneel portret maken, maar spiegelen innig elkaars houding, zie die handen op de koppelriemen. De rechter draait zijn buik tegen het middel van de linker, hun armen onzichtbaar achter elkaars rug. Het kan ook goed dat dit alledaagse kameraadschap is, of dat ze zo beter samen op het ansichtformaat pasten. Of dat het broers of neven waren die de foto lieten maken voor hun familie, net voordat ze naar het slagveld vertrokken. Misschien zouden ze mij een klap geven voor wat ik nu schrijf - niks biertje. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/09/Hugh---Neil.jpg)

Hugh Nini (links) en Neal Treadwell tijdens een interview - [hier](https://youtu.be/cwPUlmgf1cc?feature=shared&ref=martenminkema.nl) te vinden - waarin ze uitgebreid vertellen over hun fotoboek.

Hier moeten Nini en Treadwell naar kijken. Ik stuur ze een scan en in afwachting wil ik meer weten over deze Belgische militairen. Achterop staat dat de foto is gemaakt bij Studio Max aan de Rue de la Régence in Luik, een zaak die bestond tussen 1913 en 1923\. En bij het Koninklijk Legermuseum in Brussel herkent collectiebeheerder Saskia van de Voorde hun uniformen als van de bereden troepen der artillerie in de Eerste Wereldoorlog. De lange militair was sergeant of wachtmeester, de ander waarschijnlijk korporaal. Het insigne op zijn mouw hoorde tussen 1916 en 1919 bij de *Fonderies Réunies de Canons*, de brigade 76 mm mortieren. Zo lijkt dit fotomoment op drie jaar nauwkeurig gedateerd, maar daarmee hebben deze mannen nog geen naam. Ze blijven anoniem in de mist van de oorlog en misschien leeft niemand meer die hen nog heeft gekend. De kloof tussen die vergetelheid en fotografisch vastgelegde intimiteit hoort bij veel vergeelde kiekjes en portretten.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/09/RupertBrooke-en-DuncanGrant--2.jpg)

Deze foto was anoniem zoals zovele uit de collectie, tot The Guardian [een groot beeldartikel](https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2020/oct/16/men-in-love-from-the-1850s-nini-treadwell-in-pictures?ref=martenminkema.nl) plaatste over het boek. Lezers herkenden dichter Rupert Brooke (1887-1915) en kunstschilder Duncan Grant (1885-1978). (Courtesy of the Nini-Treadwell Collection)

Dan komt bericht terug van Hugh Nini: *"Thank you for sending us this beautiful photo of these two handsome, mustachioed, WWI soldiers. It is very sweet and affectionate. In our collecting, we would call this a 50/50 photo. Meaning, it is 50% likely to be a romantic couple, and 50% likely that it's not."* Ze willen een vervolg uitgeven op *Loving* met alleen militairen, want op een kwart van hun collectie staan soldaten. Deze foto zal daar niet inkomen, omdat die ambigue 50% feitelijk hetzelfde is als 0%. Maar er kan ook zomaar een tweede foto opduiken waarop de mannen zich vrijer voelen en uiten, zo'n treffer hebben Hugh en Neal al eerder meegemaakt. *"We had no idea it was out there. So, you never know what might show up next!"*

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/09/Uitsnede-voorbeeld.jpg)

(Courtesy of the Nini-Treadwell Collection)

En daarom stuur ik mijn origineel naar ze toe, voor in de grote 50/50-bak. Misschien tegen wil en dank van de geportretteerde artilleristen, misschien tot hun postume vreugde - in dat geval is de foto eindelijk thuis. Maar er blijven vragen: hoe zit het bijvoorbeeld met vrouwelijke stellen en de camera - om maar een grote, historisch onderbelichte groep te noemen? Tijd voor hun eigen verzameling en boek?
### Lichtende Tijdcapsule
URL: https://www.martenminkema.nl/verlichting/
Last updated: 2025-09-15T11:43:56.000Z
We rijden Langres binnen, het Franse vestingstadje op een hoogvlakte boven Dijon. Daar ligt het al eeuwen heel strategisch, vroeger voor het afslaan van aanvallen uit het oosten en nu als overnachtingsafslag langs de Autoroute du soleil. De avond valt en binnen de stadsmuren lijkt geen leven. De luiken zijn dicht, alles kleurt zanderig oker, het is kurkdroog, windstil en de restwarmte van de dag komt egaal van alle kanten op je af. Hier gebeurt niks meer.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/07/Langres---M.Minkema---C-1.jpg)

Langres (alle foto's: Marten Minkema)

Hoe zit dit? Boekje erbij. De stilte van Langres blijkt al honderden jaren oud. Ooit was dit een waakzame, levendige grensstad. De bewoners konden vanaf hun plateau neerkijken op het vijandige Heilige Roomse Rijk in het oosten, tot Frankrijk na een lange oorlog Elzas en Lotharingen inlijfde. Opeens lag de landsgrens ver weg en uit het zicht. Langres degradeerde tot een gewone plaats in het binnenland die moest concurreren met andere steden. De gevaarlijkste rivaal was het groeiende en bloeiende Dijon, dat rijkdom en kerkelijke invloed afsnoepte van bisdom Langres. Ergens in die tijd is dit stadje opgehouden met de toekomst, hoewel het daar in 1713 nog één belangrijke bijdrage aan leverde met de geboorte van Denis Diderot, filosoof en boegbeeld van de Verlichting. Hij zou hier nog steeds zijn weg kunnen vinden, want sindsdien lijkt geen huis meer bijgebouwd. Langres is een tijdcapsule.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/07/Langres---M.Minkema---A---enhanced-gecom-1.jpg)

Nu heb ik wat met tijdcapsules. Maar alleen die van het spontane soort. Dus niet met de zoveelste ingemetselde koker vol vergeelde kranten, oudbakken hightech en ijdele brieven aan de toekomst, want dat is wel het saaiste en meest voorspelbare wat het verleden te bieden heeft. En ook niet met de zorgvuldig geconserveerde plaats delicten zoals het Franse dorp Oradour-sur-Glane dat door de nazi's werd uitgemoord, of de Atoombomkoepel in Hiroshima - belangrijke monumenten, daar niet van. Toch raakte ik in Nagasaki pas echt uit balans toen mijn ogen boven de stad naar het punt zochten waar de kanariegele *Fat Man* was ontploft, hoog in het blauw waar alles van daarvoor hetzelfde is gebleven en niets houvast biedt voor een gedenkteken, herinnering of wat hierna nog komen gaat. Ook die plek in de lucht is voor mij een tijdcapsule, maar dan zonder schil.

Dus dit is mijn eigen poging tot een definitie: tijdcapsules zijn fragmenten van de wereld die losgeslagen van elke regie aan de tijdstroom ontglippen. Zoals het Romeinse Pompeï dat bedolven raakte onder vulkanisch as, of het uitbundig ingerichte Belle-epoque-appartement van een vooroorlogse socialite aan het Parijse square La Bruyère, dat decennialang werd vergeten en pas in 2010 herondekt. Of het water dat miljoenen jaren geleden opgesloten raakte in *enhydro agaten* \- dat zijn holle stenen die klotsen als je ze schudt en waarin soms oeroude, totaal geïsoleerde bacterie-koloniën weten te overleven.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/07/Nog-een-poging-Langres.jpg)

En wat voor tijdcapsule is Langres? Het is eentje met een schil van oude wallen en muren, die het licht weerkaatsen als mottig fluweel dat is geweven van trots conservatisme, sjofele elegantie en romantisch verlangen. Maar vlak daaronder zit een harde schaal van lang geleden gestold momentum, gedoofde ambitie en desinteresse. Geef ze hier eens ongelijk, vroeger is voorbij, vandaag is het halve land in rep en roer en morgen moet weer (stok)brood op de plank. Gerard Reve zei: "Ik heb nog nooit een Fransman ontmoet die last had van cultuur." Nou dat is beter zo, want ze hebben al genoeg. Meer dan ze aankunnen, waarom zou je nog moeite doen?

Ik las een mooi stuk van NRC-columnist Sarah Sluimer over haar gezinsvakantie naar snikheet Zuid-Frankrijk. Reisdoel is een vervallen landhuis met drooggevallen beekje. Een neef uit de verhurende familie komt de sleutel brengen. In de dorre tuin pompt hij nog behulpzaam een kinderbadje op en wenst ze goede dagen. Maar de hittegolf dwingt de Sluimers om 's middags alle luiken dicht te gooien en binnen in het halfduister de avond af te wachten. Gelukkig is het een geheimzinnig huis vol historie, waar ze van de neef naar hartenlust mogen neuzen in de uitpuilende kasten. Daar ligt zijn hele verstofte familiegeschiedenis tot eeuwen terug; brieven, kleren, portretten en kiekjes van horden voorouders. En ook een eerste druk van de Encyclopédie van Diderot, die in Parijs zijn beste jaren opofferde om alle kennis van de wereld samen te ballen in een rij kloeke folianten.

Dat was een hopeloze onderneming natuurlijk. Want juist door die Verlichting kwam er steeds meer kennis bij. Daar kon zijn hele team van tientallen *encyclopedisten* niet tegenop schrijven en bij het drukken was de tekst al achterhaald; bevroren kennis voor op de plank terwijl de wetenschap buiten voortholde. En precies zo ging het met alle papieren encyclopedieën sindsdien, ja; eigenlijk zijn dat allemaal tijdcapsules. Zoiets moet Diderot toch op zijn minst hebben vermoed? En toch zette hij door, met ook nog die vreselijke censuur die in zijn nek hijgde, door de Jezuïeten voorop. Hoe hield hij dat vol? Hij was dapper en gedreven, niet voor niets vertrokken uit Langres waar geen verandering maar stilstand in de lucht hing.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/07/Langres---M.Minkema---B---enhanced-gecom.jpg)

Maar goed, dat Zuid-Franse landhuis dus met het gezin Sluimer. Na een week puffen en grasduinen is het tijd om te gaan en komt de neef weer langs om af te sluiten. Sarah wijst hem op de enorme waarde van zo'n eerste druk van de Encyclopédie van Diderot: daar kan zijn familie het hele landhuis van opknappen. Maar hij wimpelt alle doortastende raad lachend weg, draait de deur op slot en is nog eerder vertrokken dan de gasten zelf. Een prima poortwachter van deze tijdcapsule. Sarah voelt zich misschien wat beschaamd, want schrijft in de laatste zin hoe ze het stof - iets harder dan nodig - van zich af klopt.

En stof ligt ook over Langres. In de schemerige straten lijkt de Verlichting stilletjes voorbij geslopen, en daarmee ook alles wat volgde; de industrialisatie, automatisering, digitalisering, AI. En tóch is dat vooruitgangslicht aanwezig, in de meest letterlijke, tastbare vorm. Dat zijn de slimme straatlantaarns die strategisch hangen op de hoeken en in bochten, waar ze automatisch oplichten en dimmen terwijl je passeert. Maar ze geven geen richting of context. Het is als dolen onder verblindende spotjes op een groot, donker podium tussen coulissen en decorstukken, waar je tenslotte aanbotst tegen een standbeeld van Diderot. Ook dat zal de weg niet wijzen. Je kan voor- noch achteruit kijken, alleen in het hier en nu, pal onder de spaarzame dwaallichten - pas op de plaats en de toekomst in het duister.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/07/Langres-J---enhanced.jpg)
### Boekenmarkten
URL: https://www.martenminkema.nl/boekenmarkten/
Last updated: 2026-06-30T11:47:07.000Z
Hoe moet het verder met de boekenmarkten? Eind vorige eeuw was er een opleving. Maar inmiddels sterven de kopers in rap tempo uit en jonge handelaren komen er dus niet bij. Wie wil nog zeulen met honderden kilo's vaak onverkoopbare pockets, folianten, en dichtbundels.. wat niets zegt over die boeken, die zijn er niet minder om. De tijden zijn gewoon veranderd.

Voor VPRO's Onvoltooid Verleden Tijd maakte ik een documentaire over de geschiedenis en toekomst van de boekenmarkt, die [hier](https://www.vpro.nl/programmas/ovt/luister/afleveringen/2023/11-06-2023.html?ref=martenminkema.nl) is te horen. Met onder anderen de boek&taal-historici [Jeroen Salman](https://www.uu.nl/medewerkers/JLSalman/Activiteiten?ref=martenminkema.nl) en [Ewoud Sanders](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ewoud%5FSanders?ref=martenminkema.nl), maar ook verkopers en klanten bij de wekelijkse boekenmarkten op het Amsterdamse Spui en langs het Haagse Lange Voorhout. Daarbij schreef ik een artikel voor de VPRO-Gids:

[STRUINEN EN BLADERENVPRO-Gids, 11 juni 2023DeBoekenmarkt.pdf4 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/DeBoekenmarkt.pdf "Download")

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/BoekenmarktDeventer2019-2.jpeg)

Jaarlijkse Boekenmarkt van Deventer

Soms is het nog groot feest, zoals op de jaarlijkse boekenmarkt in Deventer, waar je in processie langs honderden meters boekenkramen schuifelt en je figurant waant in een eeuwenoude traditie. Maar schijn bedriegt, want dit toeristisch boekfestijn bestaat pas sinds 1989\. En ook de wekelijkse boekenmarkten op het Haagse Lange Voorhout en het Amsterdamse Spui zijn schijn-antiek, hooguit dertig, veertig jaar. Uitzondering is de dagelijkse boekverkoop onder de Amsterdamse Oudemanhuispoort, al vanaf 1876\. En op het Waterlooplein ligt ook al heel lang tweedehands drukwerk tussen de kleren en roestig metaal. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/Boekenmarkt2B.jpeg)

De handel in drukwerk op straat kwam op gang rond 1600\. Het was een armoedige business van vooral Joodse kooplieden, die geen lid mochten zijn van het boekverkopersgilde dat een koopkrachtige clientèle bediende in chique boekwinkels. Maar de gildeleden waren tegelijk uitgevers die wat extra's wilden verdienen. Ze drukten niet alleen boeken, maar ook losse vellen met liederen, blaadjes vol geïllustreerde verhalen en andere populaire lectuur voor het grote publiek dat nooit voet in hun winkels zette. 

Soms was dat drukwerk zelfs veel te link om in de etalage te leggen, zoals pornografie en politieke pamfletten. Daarvoor hadden ze de 'ambulante straathandel' nodig, de verkopers die ze niet in hun club wilden hebben: de kraamhouders op de pleinen en onder de bogen en de marskramers die in weer in wind stad en land afreisden door de modder, zwaar bepakt met almanakken vol weersvoorspellingen en weetjes waar jaarlijks wel honderdduizend van werden verkocht.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2024/04/BoekenmarktSite1.jpg)

Hoor en lees het allemaal via bovenvermelde linken. Eindredactie voor dit OVT Spoor Terug deed Katinka Baehr, productie: Dini Bangma, eindmix: Alfred Koster
### Even Terugbellen
URL: https://www.martenminkema.nl/even-bellen/
Last updated: 2025-03-26T11:53:25.000Z
De techniek is inmiddels zover dat we terug in de tijd kunnen bellen. Er is wat vertraging op de lijn, maar dit mag toch een mijlpaal heten. Ik vul de datum in, draai het nummer uit een vergeeld kerkgidsje, de werkster neemt op en ja hoor; bij haar is het 24 februari 1961\. Maar verder gaat dit haar pet te boven en ze roept dominee erbij. 

Geruis en gestommel, het raspen van de gekrulde telefoondraad tegen het tafelblad en kortaf: "Bakhof!" Hij ademt zwaar, gisteren was de feestelijke opening van zijn gloednieuwe kerkgebouw De Hoeksteen in Santpoort-Zuid. Na afloop is jenever gedronken, ook hervormden uit Driehuis en IJmuiden namen flessen mee. Dat las ik in oude notulen, Bakhof hoeft mij niks te vertellen en ook ik zal mijn mond houden. Ik weet dingen die hij niet weet, maar ieder zijn tijd en andersom zal het ook zo zijn. 

De predikant hoort mij aan en probeert merkbaar niet te oordelen: "Ja ja.. En u belt dus vanuit 2023?" Hij krijgt wel vaker gekke verhalen, er zitten kleurrijke schapen in zijn kudde. Hoe dan ook, je moet altijd open staan voor een teken. "Dus waarom belt u juist nu, juist mij?" Ik kan hem niet plompverloren zeggen dat ik de bètaversie test van terugbel-app *Historelive* om bugs en rimpeleffecten op te sporen, maar heb wel een vraag klaar. Wat is zijn hoop voor de toekomst van de net opgeleverde kerk? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/05/SantpoortKlein1.jpg)

Hervormde kerk De Hoeksteen in Santpoort-Zuid, geopend op 23 februari 1961 en gesloten in 2000.

Daarover is gisteren flink geborreld, Bakhof spreekt in verse volzinnen. "Het is een nieuw begin. Een dageraad voor onze bloeiende en groeiende gemeente. De kerk staat in een duinpan waar ooit, in de donkerste dagen van de vervolging der hervormden, in Hagenpreken Gods woord werd verkondigd, tussen de bomen die architect Jo Kruger nu heeft gesymboliseerd met de pilaren in de kerkzaal. Ze stutten het ruwhouten dak dat het loof verbeeldt en waaraan de tl-buizen hangen als een zwerm vogels. Alles reikt naar boven, omhoog tot voorbij de hoeksteen bovenop de toren. Marcus 12, Vers 10: 'De Steen die de bouwers afkeurden, is de hoeksteen geworden. Dankzij de Heer is dit gebeurd, wonderbaarlijk is het om te zien.'"

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/05/SantpoortKlein2.jpg)

Mijn gedachten dwalen allang af naar van alles wat ik hem absoluut niet mag melden. Dat zijn kerk intussen al jaren dicht is en het gebouw opgedeeld in twee woningen. En dat de platte torenspits - baken en ijkpunt van De Hoeksteen, is verhuurd aan de hoogste bieder en tot de max is opgetopt met G5-masten en andere zenders. Er kan echt geen spriet meer bij. De kerkklok hangt er werkloos onder, die zal nooit meer luiden om vanaf de duinen de zondagsrust te onderstrepen. Toch beiert de toren duizenden keren harder dan ooit, want ze verspreidt 7 dagen per week en 24 uur per dag wereldwijde beurskoersen, alerts en medische consulten op afstand, online pesten en AI-gegenereerd nepnieuws, dickpics in alle soorten en maten en rapporten over seksueel misbruik binnen de kerk, rechtstreekse beelden van de oorlog in Ukraïne en de Grand Prix op het circuit van Zandvoort. 

"Hallo?", vraagt Bakhof. 'Bent u daar nog?' Ik was te lang stil, hij ruikt misschien lont en begint te vissen. "Zegt u mij eens en wat denkt u: zullen onze gebeden worden verhoord?" 

Sorry, daar kan ik niets over zeggen. Gods wegen moeten ondoorgrondelijk blijven. "Natuurlijk. Dat is het hele idee", beaamt Bakhof. We houden het dus kort, bovendien: terugbellen is prijzig, de PTT heeft in 1961 nog monopolie en hoe verder naar vroeger hoe hoger de tarieven. Net voor het ophangen hoor ik hem aarzelen. "Maar vertel me dit: staat onze kerk er nog in 2023?" Daarover hoef ik niet te liegen. "Ja hoor, het is een fraai plaatje!" Hij lijkt gerustgesteld en legt de bakelieten hoorn op de haak.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/05/Santpoort-ZuidDeHoeksteen2.jpg)
### Het Kistje van de Kaiser
URL: https://www.martenminkema.nl/het-kistje-van-de-keizer/
Last updated: 2026-06-30T11:42:41.000Z
Het Duitse keizerrijk viel in 1918, maar een harde kern van monarchisten heeft dat nooit geaccepteerd. Steun komt vooral van enge clubs die de democratie verachten. Zo papte de adel aan met Hitler, die liet doorschemeren dat hij het keizerrijk wilde herstellen. Dat was een leugen om meer conservatieve stemmen binnen te harken, dus de monarchisten kwamen bedrogen uit. Nog in 2022 ging een aristocraat een kongsi aan met de rechts-extremistische Reichsbürger voor een heuse staatsgreep, waarover in deze reportage van de Duitse WDR:

Duitsland lijkt een stabiele democratie, maar het oude, heerszuchtige keizerlijke spook is nog niet bezworen. Het goede nieuws is dat Nederland daar een handje bij kan helpen. De kracht van een monarchie zit namelijk in haar symboliek, en laten we hier nou het belangrijkste keizerlijk symbool in huis hebben: de laatste Duitse keizer zelf, in eigen persoon! Nou ja, zijn stoffelijk overschot dan, zo voor het oprapen. 

Want de naar Nederland gevluchte ex-keizer Wilhelm II is dan wel morsdood sinds 1941, maar ligt nog steeds in de wachtkamer. Je kunt de man zelfs bezoeken. Kijk maar door de vensters van het kleine mausoleum naast keizerlijk ballingsoord Huis Doorn, daar staat zijn kist. Zou hij die van zijn eigen hout hebben laten timmeren? Wilhelm kapte namelijk talloze bomen op het landgoed om fit te blijven. 

En nu is hij een fitte dode met enorm uithoudingsvermogen, want je bent hier live getuige van zijn eindeloze uitvaart die sluimert in een langgerekte pauze. Wilhelms gebalsemde kadaver is bevroren in de tijd zoals sneeuwwitje in haar glazen kist, tot er verlossend bericht komt uit Duitsland; namelijk dat daar de monarchie is hersteld. Pas dan wil hij terug. Alle rouwende gasten op de plechtigheid in 1941 zijn intussen dood en begraven, maar de Kaiser zelf heeft alle tijd. Hij ligt hier in stil protest tot ze hem met alle eerbetoon terugdragen en bijzetten in het familiemausoleum bij paleis Sanssouci in Potsdam. Niet als onttroonde Hohenzollern, maar weer als vorst. Oh, heeft een lijk nog iets de willen dan? Jazeker, want als symbool is Wilhelm dus nog springlevend. 

Dat begreep ik nog niet toen ik eind 1994 voor het eerst door dat raampje keek. Ik zag daar een relict liggen dat ik bijna dwars door het glas meende te kunnen ruiken, de muffe geur van een met mottig fluweel bespannen schrijn vol heiligenbotjes in een kerk zonder kerkgangers. De hereniging van 1991 was net geweest, Duitsland kwam op stoom met de blik vooruit en het verleden onder controle. Maar iets in mij werd toch onrustig. Want hoe doods en bedompt het daarbinnen in dat zaaltje ook leek, stoffig was het er duidelijk niet. Hier kwamen regelmatig mensen langs met boenwas en plumeau, in plaats van een schep om Wilhelm in het holst van de nacht eindelijk een graf te geven. Dat zou wel zo veilig wezen, dat leek mij de hoogste tijd.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/KistjeVanDeKeizer-1.jpg)

foto: [Wim Cappers](https://www.skbl.nl/een-mausoleum-als-tijdelijk-verblijf-de-duitse-keizer-in-doorn/?ref=martenminkema.nl)

Met die gedachte ging ik op reportagereis voor VPRO's Passages Passanten, het mooie culturele radio-uur onder redactie van Ineke van den Bergen. De uitzending was in januari 1995 en is hieronder nog te horen:

DE KIST VAN DE KEIZER (VPRO 29-1-1995)

0:00

/2524.47345

1×

Waarin ik Huis Doorn bezoek en in de sterfkamer van Wilhelm praat met conservator Dick Verroen. UvA-hoogleraar geschiedenis Frits Boterman vertelt over de traumatische jeugd van de keizer en in Flensburg bezoek ik monarchist [Wolfgang Stribrny](https://de.wikipedia.org/wiki/Wolfgang%5FStribrny?ref=martenminkema.nl), die roept: 'Nicht zurück zu Monarchie, hín zu Monarchie!' Tussendoor is de stem van de keizer zelf ook te horen, toepasselijk stram en hol vertolkt door VPRO-collega Henk Willemse.

Natuurlijk wilde ik ook langs bij de Hohenzollerns en stuurde een verzoek naar de 18-jarige [Georg Friedrich Ferdinand van Pruisen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Georg%5FFriedrich%5FFerdinand%5Fvan%5FPruisen?ref=martenminkema.nl), eerste in lijn om de keizer op te volgen. Vast een jongen van deze tijd, zo dacht ik. Samen zouden we deze kwestie in een soepel gesprek wel even vlottrekken. Helaas, de prins was onbereikbaar. Hij bereidde zich naar verluid voor 'op zijn toekomstige taak', op geheime locatie en zorgvuldig afgeschermd van de pers. Maar zijn oud-oom prins [Wilhelm Karl](https://en.wikipedia.org/wiki/Wilhelm%5FKarl%5FPrinz%5Fvon%5FPreussen?ref=martenminkema.nl) wilde wel afspreken in Hannover. Ik ontmoette deze laatste kleinzoon van keizer Wilhelm in een leeg, donker restaurant onder zware eiken balken, waar een knipscharende eigenaar ons naar een alkoof dirigeerde en de bestelling opnam - 'Kaffee? Jawohl Hoheit!' - waarop hij nogmaals boog en ons met een gordijntje kordaat afsloot van de eetzaal. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/10/HuisDoonMetRosariumRotonde.jpg)

De fietsrotonde van de vijfjarige Wilhelm Karl voor Huis Doorn (bron: Wikimedia Commons)

Wilhelm Karl bleek een alleraardigste man in een maatpak van perfecte Engelse snit, die ook niets anders dan aardige herinneringen had aan zijn grootvader in Doorn waar hij als kind iedere zomer logeerde. Bij aankomst lag altijd een rol Droste chocoladeflikken op zijn hoofdkussen te wachten. Opa en oma verrasten hem in 1927 met een fiets waarop hij leerde rijden op de rotonde voor het kasteeltje, wat een enorme indruk maakte op de vijfjarige Wilhelm Karl. Kortom: vertederend. Maar over zijn grootvader als keizerlijk instituut wou hij verder weinig zeggen. Jaren later vond ik wel [een apologetisch artikel](https://www.wilhelm-der-zweite.de/essays/wilhelmkarl.php?ref=martenminkema.nl) van zijn hand.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/beerdigung_wilhelmkarl.jpg)

Uitvaart van Wilhelm II in Doorn, juni 1941\. Links kleinzoon Wilhelm Karl, daarnaast oudste zoon en troonopvolger Wilhelm van Pruisen die ernstig aanpapte met Hitler. Rechts maarschalk en overtuigd monarchist August von Mackensen, hier zonder zijn hoge berenmuts met reusachtig doodshoofd waar de SS zich door liet inspireren.

Anno 2023 is erfopvolger Georg Friedrich inmiddels een veertiger en flink in de ban van zijn duizendjarige familiegeschiedenis. Hier en daar probeert hij vergeefs kroonjuwelen, schilderijen en kastelen terug te vorderen, waaronder ook Huis Doorn dat in 1945 werd onteigend door de Nederlandse staat vanwege collaboratie van de Hohenzollerns met het nazi-regime. De monarchisten verweren zich altijd fel tegen dat stempel. Ze pochen met de gewetensvolle aristocraten die niets van Hitler moesten hebben en in het verzet gingen. Maar hoewel dapperheid op individueel niveau altijd bijzonder is, duiken helden, schoften en alles daartussenin op in iedere familie en door alle bevolkingslagen heen. Ook hierin is de adel verre van uitzonderlijk en net zo godgegeven als ieder ander, dus het op die gronden terugvragen van verloren paleizen en kunst is behoorlijk ongepast. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/WilhelmHaktEenBoompjeTeDoorn1925-1.jpg)

Ex-keizer Wilhelm II velt boompjes op zijn Doornse landgoed in 1925 (bron: Münchner Stadtmuseum, Sammlung Fotografie, Archiv Reichelt)

Wat zeg ik? Dat is een gotspe van jewelste. Want hoe zit het met die talloze Europeanen en Afrikanen die hun bezit en levens kwijtraakten door de handtekening en landjepik van de Kaiser? Als kanonnenvlees in de loopgraven, of als slachtoffer van de Duitse volkerenmoord in Namibië? Waar kunnen hun nakomelingen zich melden om terug te vragen wat hen is afgepakt? Bij de familie Hohenzollern? Ik vrees dat *noblesse oblige* dan opeens niet meer opgaat. En dan zijn er wereldwijd nog al die andere koningshuizen en heersers met een duister verleden, dood of levend. Dus breder gesteld: waar kan elke aardbewoner verhaal halen over alles wat voorgaande generaties verloren door moedwil, pech en bloeddorst in de grillige en onrechtvaardige loop van de geschiedenis?

Nederland kan die loop van de geschiedenis een zetje in de goede richting geven door dat hele keizerlijke sprookje diep in de aarde te begraven, onder een grote zerk waarop alle namen van de slachtoffers staan gebeiteld. Iets voor overleg met Berlijn?
### Op de Fiets
URL: https://www.martenminkema.nl/op-de-fiets/
Last updated: 2026-06-30T11:36:13.000Z
Overal ter wereld fietst de mens, maar nergens zoveel als hier. Nederlanders peddelen massaal door hun polders, duinen, bossen en in drommen door de steden, er zijn zelfs meer fietsen dan mensen. Hoe komt dat? Is het vanwege ons vlakke land? Dat kan niet de hele verklaring zijn, want Berlijn, Londen en Parijs zijn ook plat. Toch zie je daar veel minder fietsers. En dat terwijl de tweewieler is uitgevonden door Duitsers, Engelsen en Fransen, zeg maar gerust door iedereen behalve door Nederlanders. Hoewel, de bagagedrager schijnt hier te zijn toegevoegd. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/05/FietsenDelft1-1.jpg)

Fietsers in de jaren vijftig. (foto: P.J.A. Ritter, Beeldbank TU Delft)

Hoe dan ook, alleen in Nederland is de fiets volledig opgenomen in het dagelijks leven en totaal vergroeid met het straatmeubilair. Het is een cultureel fenomeen waar het buitenland met verbazing naar kijkt. Maar wat is dat eigenlijk; die Nederlandse fietscultuur? Goede vraag. Daarom maakte ik in maart 2023 een radio-tweeluik onder de titel Op de Fiets voor geschiedenisprogramma Onvoltooid Verleden Tijd. Ook schreef ik een artikel voor de VPRO-gids, helemaal onderaan te lezen.

Voor het tweeluik is een speciale overzichtspagina gemaakt, inclusief een paar eeuwoude fietsliederen. Klik daarvoor [hier](https://www.vpro.nl/programmas/ovt/lees/nieuws/2023/Het-Spoor-Terug-op-de-fiets.html?ref=martenminkema.nl). 

In [Deel 1](https://www.nporadio1.nl/fragmenten/ovt/ceb38214-115c-43d0-8161-f53b52de6d67/2023-03-03-het-spoor-terug-op-de-fiets-1?ref=martenminkema.nl) reis ik naar Mannheim, de geboortestad van de allereerste loopfiets. Hier demonstreerde uitvinder Karl Drais in 1817 zijn *draisine* door ermee naar de paardenremise van Rheinau te looprollen, een tocht van 15 kilometer heen en weer. Dat ging al best snel, hij deed dat binnen een uur met zwaaiende beenbewegingen die hij had afgekeken van de uit Nederland overgewaaide schaatssport.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/05/MonumentMannheimDrais1-1.jpg)

Het Karl Drais-monument in Rheinau bij Mannheim, op het keerpunt van de allereerste loopfietstocht in 1817\. Veelzeggend: het monument staat ingeklemd op een groenstrook tussen de oprit van een snelweg en een drukke doorgaande route - dit is geen plek meer voor fietsers. (foto: Marten Minkema)

Pas een halve eeuw later opende de eerste Nederlandse fietsfabriek, Burgers in Deventer. Samen met Burgerskenner [Theo de Kogel](https://burgers-enr.net/author/dekogel/?ref=martenminkema.nl) ga ik op zoek naar de voormalige productiehal, waar de nog kettingloze 'hoge bi' met dat enorme voorwiel werd gemaakt. Daarna wandel ik over 's lands oudste fietspad langs de Utrechtse Maliebaan. Daar staat een statig pand waar in 1883 de Nederlandsche Vélocipèdisten Bond is opgericht, de latere A.N.W.B. die de Nederlanders maande om vooral netjes rechtop te fietsen. Racen was uit den boze: je moest om je heen kijken en van de natuur genieten, helemaal in lijn met het toeristische doel van de wielrijdersbond. Meer dan honderd jaar later fietsen Nederlanders nog altijd rechtop, dus de opvoedcampagne was uiterst effectief. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/05/FietsenLerenInDeJarenVijftig-1.jpg)

In [Deel 2](https://www.nporadio1.nl/fragmenten/ovt/14358e91-8f4f-4b4c-8ada-bc8f9c3a2316/2023-03-10-het-spoor-terug-op-de-fiets-2?ref=martenminkema.nl) ga ik op zoek naar de oorsprong van de oma-fiets, een oer-Hollands fenomeen dat eigenlijk Engels is. En ook de eerste e-bike avant la lettre komt langs, een met loodzware batterij uitgerust gevaarte met Philips-motortje dat in 1932 op de markt verscheen. Dat liep niet - en ook letterlijk niet, want het laatste exemplaar is in 1963 op de weg gespot met een kapotte accu en werd bereden door een puffende en zuchtende priester die maar wát blij was toen hij het ding kon ruilen voor een solex. 

Zestig jaar later is de e-bike alsnog doorgebroken en verdringt zelfs de gewone fiets. Elektrische fietsen worden steeds duurder, luxer, rapper en het 'fietsdenken' lijkt steeds meer op 'autodenken' met plannen voor nieuwe snelle stroken op de weg waar geen plek meer is voor oma-fietsen. Dus eindigt dit tweeluik met de vraag: overleeft de Nederlandse fietscultuur de e-bike revolutie?

En voor wie nog wat meer dieper de geschiedenis in wil van de fiets; hieronder mijn artikel in de VPRO-gids.

##   **Weg van de fiets**

Waarom fietsen we zo veel? Omdat Nederland vlak is? Ook, maar dat is geen dekkende verklaring. Want ik wandel door het centrum van het al even vlakke Mannheim, met op de brede straten en stoeptegelvelden ruimte zat voor tienduizenden rijwielen. Toch zie ik ze nauwelijks – in ongeloof, omdat dit toch echt de geboortestad is van de fiets. Op 12 juni 1817 demonstreerde de uitvinder Karl Freiherr Drais von Sauerbronn hier de allereerste bestuurbare loopfiets, al uitgerust met rem en in hoogte verstelbaar zadel. Drais reed vanaf Slot Mannheim naar een paardenwisselstation dat op zeven kilometer afstand lag. Dat ging als een speer, want binnen een uur was hij weer terug. De beenbeweging bij loopfietsen heeft iets van een *silly walk,* maar vooral veel van schaatsen, wat Karl al jong leerde toen die sport kwam overwaaien uit Nederland. Met zijn *Lauf-machine* van essenhout combineerde hij nu de schaatsslag met het balanceren op twee wielen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/Draisine.jpeg)

Draisine in het Technoseum van Mannheim

Dat klinkt bijna te simpel, zeker vanwege het cliché: zo oud als het wiel. Hoe kon het dat niemand in die 5000 jaar sinds de uitvinding van het wiel op het idee was gekomen om er twee achter elkaar te zetten met een zitbalk ertussen? En misschien is dat ook gebeurd, maar er is geen bewijs. Hoewel, in de jaren zeventig dook een Leonardo da Vinciprent op van een moderne fiets inclusief stuur, trappers en ketting. Het geval kan nu nog prima de fietswinkel in. Helaas, de Duitse techniek-wetenschapper en fietspaus Hans-Erhard Lessing ontmaskerde de tekening als vervalsing. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/leonardo-folio-133v-bicycle-4ea58c-1024.jpg)

De Da Vinci-nepperd

Lessing is een groot Draiskenner en volgens hem staat het vast dat die zijn loopfiets heeft bedacht na de uitbarsting van een vulkaan. In 1815 ontplofte de Tambora op het Indonesische eiland Soembawa met een gigantische knal en het jaar daarop staat bekend als het ‘jaar zonder zomer’. In Europa mislukten de oogsten en er was te weinig eten om de paarden te voederen. Een loopfiets eet niet en is snel, daarmee is het dus een prima alternatief. Dat kan Drais het zetje hebben gegeven, maar ook hier: onomstotelijk bewijs ontbreekt.

**Zwart, sober en streng**

De loopfiets van Karl haalde alle kranten onder de naam *draisine* en inspireerde mensen tot driftig kopiëren – duizenden zijn er nagebouwd, in Engeland heetten  
ze *hobbyhorses*. Maar de adellijke Drais zelf raakte verstrikt in een politieke vete tussen monarchisten en nationalisten waar hij niets aan kon doen. Het zou hem de rest van zijn leven achtervolgen, ook al vluchtte hij een tijdje naar Brazilië. De ontwikkeling van de fiets stond een halve eeuw praktisch stil. Pas vanaf 1863 verscheen in Frankrijk een *vélocipède,* met trappers op de as van het voorwiel, waarna dat wiel enorm ging groeien. Want hoe groter het voorwiel, hoe harder je kon fietsen: de *hoge bi* was geboren. Een link ding, want al door een kleine drempel of kuil vloog je van twee meter hoog over het voorwiel heen met de bovenbenen klem achter het stuur. Er zullen heel wat snelheidsduivels zijn gesneefd. Na de introductie in 1885 van de Engelse *safety bicycle* met ketting kon je voortaan ook tempo maken met kleine wielen en was het gauw afgelopen met de hoge bi. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/3125555507_12ab0d92d4-1.jpg)

De afschuwelijke hoge bi

Intussen opende in 1869 de eerste Nederlandse fietsfabriek in Deventer, Burgers. De fietsclubs die overal in het land als paddenstoelen uit de grond schoten, stonden in 1883 aan wieg van de Nederlandsche Vélocipèdisten Bond, de huidige anwb. Al meteen werd er geracet, maar er waren ook wedstrijden ‘langzaam fietsen’ om wie het langst het evenwicht kon bewaren. 

In de jaren negentig brak de fiets helemaal door. Met een Simplex (1890) of Gazelle (1892) haalde je een prima fiets in huis, Burgers stond hoger in de pikorde, maar helemaal bovenaan prijkte Fongers (1884) uit Groningen. Daar betaalde je dan ook voor. Fietsen waren al prijzig, maar een Fongers kostte wel 200 gulden – omgerekend 5000 euro. Thuis bij Fongers-expert Jos Rietveld sta ik naast een puntgave damesfiets uit 1901\. Je ziet het speciale er niet zomaar aan af, alle klassieke Nederlandse stadsfietsen lijken op elkaar: zwart, sober en streng. Maar Rietveld wijst op subtiele details, zoals het blinkende gouden merkplaatje op het balhoofd en allerlei onderdelen van de hoogste kwaliteit: van de handvatten van koehoorn en kurk tot de metalen ventieldopjes die met een klein kettinkje aan een spaak vastzitten zodat ze niet kwijt kunnen raken. Zoals alle grote merken had Fongers naast de fabriek een fietsrijschool, waar je voor een gulden per les terecht kon. Kocht je daarna een fiets van Fongers, dan kreeg je het lesgeld terug.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/Fongers.jpg)

Naast de ongeveer dertig grotere fietsfabrikanten bouwden honderden kleine fietshandelaren in de winter aan fietsen, met ingekochte frames en onderdelen, waar ze een eigen merknaam op plakten. Met het zakken van de prijzen drong de fiets overal door, maar ze bleef ook populair bij de draagkrachtigen. Daarin verschilt Nederland sterk van bijvoorbeeld Groot-Brittannië, ooit het walhalla van de fietsindustrie met topmerken als Sunbeam, waar componist Edward Elgar en andere beroemdheden op reden. Maar toen de motorisering van het wegverkeer op stoom kwam, ruilde de elite daar de toerfiets in voor de motor en de auto. 

Zo niet in Nederland, waar politici – Kok, Donner en nu Rutte – op de fiets naar kantoor komen. Heeft iemand een foto van een fietsende premier Thatcher of Sunak op weg naar het Lagerhuis? Hier koesterden vorstinnen Wilhelmina en Juliana zelfs hun eigen koninklijk merk: Fongers natuurlijk. Hoe komt dat? Jos Rietveld denkt dat de egalitaire Nederlandse cultuur ervoor zorgde dat iedereen bleef fietsen. Rangen en standen zijn hier veel minder prominent dan in Groot-Brittannië en België. Het rijwiel paste dit landschap en deze maatschappij als een handschoen, en vanaf het eerste echte fietspad op de Utrechtse Maliebaan in 1895 is er gebouwd aan infrastruc- tuur voor de fiets. Rietveld: ‘De moderne planologie in onze steden is er sinds de jaren dertig volledig op aangepast, daar moeten ze in Londen en Parijs nog aan beginnen.’ Kortom: de fiets werd deel van de omgeving, vergroeide met het straatmeubilair en met het leven zelf.

**Gewatteerde knot**

Dit is schitterend beschreven door de Franse cartoonist en *Figaro*\-redacteur Jacques Faizant, die in 1968 naar Amsterdam kwam om de Nederlandse fietscultuur te onder- zoeken. Faizant – zelf dol op fietsen – was verbijsterd. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/Dreggen.jpg)

Dreggen in Amsterdam, 1961 (Jac. de Nijs / Nationaal Archief CC0)

*‘Ik begreep al snel dat de 600.000 fietsers in deze stad geen moer om hun fiets geven. Meestal laten ze die in de regen roesten, op een bijna ongelooflijke manier op elkaar gestapeld: ze verzorgen ze niet, ze bewaken ze niet en als ze kapot zijn gooien ze ze in de gracht of laten ze die gewoon op straat liggen. Zijn vvv-gids Maya snapt niets van de verbazing. “Natuurlijk gooien we ze in de gracht!” zei Maya. “Wat moet je anders met ze doen?” (...) Om de zes maanden baggert de politie de grachten uit en haalt hele slingers fietsen tevoorschijn, aan elkaar hangend aan hun pedalen en sturen, druipend van het water en de modder. (...) Men moet waarschijnlijk in het onvermijdelijke berusten: de Nederlanders staan net zo nuchter tegenover hun fietsen als de Fransen tegenover hun schoenen. De dingen zijn praktisch, onmisbaar en nuttig, maar er is niets opwindends aan. (...) Nergens in Amsterdam heb ik zo’n mooie spic-en-spanfiets gezien als in Frankrijk en Italië. De Nederlandse fietsen zijn zwart, zwaar, stevig, respectabel, zonder enige franje en met een imposant hoog stuur. Sommige hebben een vreemde gewatteerde knot in plaats van het zadel, en de Amsterdammers rijden erop in majestueuze houding, rechtop en waardig als prinsen, in dichte drommen.’*

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/NL-HaNA_2.24.01.05_0_930-9326-klein.jpg)

Amsterdam CS rond 1980 (Rob Bogaerts / Nationaal Archief CC0)

Wat Faizant niet heeft gezien was de enige elektrische fiets die in de jaren zestig nog rondreed in Nederland. Dat was een oud Juncker-rijwiel uit 1932 met een elektromotortje van Philips, overblijfsel van een mislukt experiment dat nauwelijks verkocht. En ook deze laatste e-bike avant la lettre had er nu net de brui aan gegeven, want een pater stond ermee aan de kant van de weg vanwege een kapotte accu. Tot een voorbijganger te hulp kwam en de Juncker ruilde tegen zijn solex. Nu staat de elektrische fiets in het depot van wetenschapsmuseum Nemo in Amsterdam, als stille voorbode van de elektrische revolutie die uiteindelijk toch komen zou. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/Ebike1932.jpg)

De eerste e-bike uit 1932

Anno 2023 is meer dan de helft van de verkochte fietsen een e-bike. Staat de Nederlandse fietscultuur daarmee aan de rand van de afgrond, omdat die steeds dichter aanschurkt tegen het gemotoriseerde verkeer? Of zijn de loopfiets en de e-bike eigenlijk twee zijden van dezelfde medaille? Terug naar Karl Drais, die zijn laatste jaren sleet in de Zähringerstraße in hartje Karlsruhe. Hij had zijn adellijke titel afgezworen en dat zat de monarchisten niet lekker. Bürger Drais werd beschimpt, in elkaar geslagen en uiteindelijk stierf hij berooid. Maar om de hoek woonde een jongetje dat Carl Benz heette, en die heeft de oude Karl ongetwijfeld weleens voorbij zien loopfietsen. Vol bewondering, dat kan niet anders. Want jaren later was het Benz die de eerste auto ter wereld bouwde op basis van de techniek van Drais.

En zo heeft het schaatsen in Nederland via de loopfiets uiteindelijk geleid tot de eindeloze files waar we nu in staan. Maar die kun je met de fiets, elektrisch of niet, nog altijd ontwijken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/12/GazelleAdvertentie.jpg)
### De Geur van Geschiedenis
URL: https://www.martenminkema.nl/de-geur-van-geschiedenis/
Last updated: 2026-06-30T11:33:39.000Z
Is het tijd voor een geurenmuseum? Want niets brengt het verleden zo nabij als de neus. Bovendien zijn *geurlandschappen* steeds beter na te maken, van de Slag bij Waterloo - vol buskruit, modder, angstzweet en af en toe een vleug eau de cologne waar Napoleon zo kwistig mee sproeide, tot de straten van Amsterdam rond 1900, met paardenvijgen, Boldoot en grachtenstank. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/SlagBijWaterloo-uitsnede-Rijksmuseum.jpg)

De Slag bij Waterloo: paarden, eau de cologne, angstzweet, leer, met bloed doordrenkte aarde en buskruit. Uitsnede van het grootste schilderij in het Rijksmuseum, geschilderd door Jan Willem Pienemans. Klik [hier](https://www.rijksmuseum.nl/nl/stories/in-detail/story/slag-bij-waterloo-in-detail?ref=martenminkema.nl) voor het hele doek.

Sommige van die oude geuren kun je nog opsnuiven, maar ze zijn vaak ernstig bedreigd. Loop maar langs de tientallen fabrieken aan de Zaan, die zowat sinds mensenheugenis puddingpoeder, biscuits en chocoladerepen uitspuwen. Je ruikt dat nog wel, maar ieder jaar iets minder vanwege de steeds strengere regelgeving. Een groep Zaankanters wil nu een plaatselijk geurenmuseum oprichten, zodat hun olfactorische herinneringen niet vervliegen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/Rivierdijk_Fabrieken_Achterzaan_1960_1970_41.07380.jpg)

Fabrieken langs de Zaan in de jaren zestig (bron: Gemeente Zaanstad)

In de documentaire *De Geur van Geschiedenis* onderzoek ik de mogelijkheden voor dit soort musea. Klik [hier](https://www.nporadio1.nl/fragmenten/ovt/d45494d9-59c3-4c34-9d93-89cd394d5b66/2023-02-05-het-spoor-terug-de-geur-van-geschiedenis?ref=martenminkema.nl) voor een mooie bondige versie van ruim een half uur, uitgezonden bij OVT van de VPRO op 5 februari 2023\. Eerder maakte ik [een lange versie](https://www.2doc.nl/docs/2022/90-De-geur-van-geschiedenis.html?ref=martenminkema.nl) van drie kwartier voor DOCS, die ook hieronder is te beluisteren:

DE GEUR VAN GESCHIEDENIS (21-9-2022)

0:00

/2610.36405

1×

En tegelijkertijd schreef ik het artikel *Vervlogen Geuren* in de VPRO-gids:

[VERVLOGEN GEURENVPRO-Gids, 21 september 2022VervlogenGeuren.pdf3 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/VervlogenGeuren.pdf "Download")

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/RijksmuseumRuikers.jpg)

Historisch geuronderzoek is ín. Sinds een paar jaar werken tientallen geurwetenschappers uit half Europa samen in [Odeuropa](https://odeuropa.eu/?ref=martenminkema.nl), een groot project om geuren uit het verleden te definiëren en te vangen. Projectleider is VU-hoogleraar cultuurhistorie [Inger Leemans](https://nl-lab.net/over-nl-lab/wie-zijn-nl-lab/kernteam/inger-leemans/?ref=martenminkema.nl): "We proberen om databanken vol oude teksten en beelden te ontsluiten. Wat schreven pelgrims op weg naar Santiago over de geuren tijdens hun tocht? Wat staat er in oude theaterstukken, bijvoorbeeld van Vondel? Hoe pluis je miljoenen gravures en tekeningen na op neus-gerelateerde betekenis, zoals mensen die ergens aan ruiken of hun neus dichtknijpen, en met wat voor boodschap?" Alles komt straks samen in een online Odeuropa Explorer die voor iedereen toegankelijk is.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/IngerLeemans1.jpg)

Inger Leemans (bron: Youtube)

Geurexpert [Caro Verbeek](https://vu.nl/nl/onderzoek/wetenschappers/caro-verbeek?ref=martenminkema.nl) geeft rondleidingen in Kunstmuseum Den Haag, waar ze verstuivers heeft neergezet met de ateliergeuren waarin Piet Mondriaan schilderde. Zijn Parijse werkruimte was doortrokken van kolenkachelgeur en de penetrante ijzerlucht van het naastgelegen treinstation. Later in New York had Mondriaan comfortabele centrale verwarming, TL-buizen en witte muren; een fris atelier waar het rook naar de sinaasappelkistjes waarvan hij zijn meubels maakte. Voor Verbeek zijn alle geuren welkom, ook de onaangename. "Waarom moet alles altijd lekker ruiken? Laat het ook maar eens lekker stinken. In de muziek moet je toch ook soms door een diep dal om dan weer naar een top te gaan?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/CaroVerbeek.jpg)

Caro Verbeek bij de Victory Boogie Woogie in Kunstmuseum Den Haag. De meeste kunst van Mondriaan zit achter glas en is dus reukloos. Jammer, vindt Caro. Zo kan ze niet nagaan of het verhaal klopt dat een kat ooit over zijn werk pieste (foto: Marten Minkema)

Intussen vraagt kunstenaar-parfumeur [Frank Bloem](https://www.thesnifferoo.com/?ref=martenminkema.nl) zich af of een geurenmuseum wel de juiste vorm is om geuren te bewaren en te hervinden. Want dan raakt je neus al snel overbelast en ruik je niets meer. Hoe dan ook: "Er moet altijd een verhaal bij zitten, een geur heeft context nodig." 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/BEELD-4-GeurVanGeschiedenis-FrankBloem-1.jpg)

Frank Bloem (foto: NPO Radio1)

Zoals Joke Stigters die heeft, door haar vroege jeugdherinneringen aan de geuren in Nederlands-Indië. Op haar tiende - in 1924 - keerde het gezin Stigters terug naar Nederland en de rest van haar lange leven woonde Joke in Den Haag. In een opname uit mijn radio-archief vertelt ze over haar verlangen naar het Indië dat ze nooit meer zal ruiken, maar ook over een Haagse buurvrouw die zo vreselijk stinkt naar goedkope parfum dat ze haar niet kan velen. "Die lucht blijft hangen, zo onbeschaafd! Als ze weg is dat mens, dan ruik ik nóg die geur!"

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2023/04/Sluitfoto.jpg)

'De Reuk', mogelijk van Pieter Jansz. Quast (1615-1647)
### Folderwraak
URL: https://www.martenminkema.nl/folders/
Last updated: 2026-06-27T10:08:16.000Z
Jarenlang hield ik reclamefolders buiten. Door een Nee-Ja sticker op de deur, inschrijving bij Postfilter en als er dan toch nog werving op de mat viel, stuurde ik mails met zinnen als: 'Weet u wel hoeveel bomen ze kappen voor al dat onzinpapier waarmee u achteloos rondstrooit?' Antwoord kreeg ik nooit en waarom ook. Ik had zo overduidelijk gelijk, wat konden ze daar nog op zeggen? 

Maar sinds kort ben ik zelf sprakeloos. En een tikje vertwijfeld, terwijl ik machteloos toekijk hoe stapels dikke folderpakketten ons huis binnenstromen en als kruiend ijs met honderden tegelijk tegen het meubilair opstuwen. Protesteren heeft geen zin, ik ben zelf medeplichtig dus gediskwalificeerd, maar vooral nederig omdat dit is zoals het nou eenmaal gaat in het leven. Hoe kon ik dat nou vergeten?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/11/Folderwraak-2---foto-M.Minkema.jpg)

Want als je zoon dertien wordt en een eerste baantje zoekt, dan zeg je niet: 'Folderen? Als je dat maar laat!' Nee, dan zeg je: 'Wat een goed, eigen initiatief! En wat gezond, dat fietsen door weer en wind!' Bovendien - zo draaiden mijn gedachten - doe je dat folderen voor mensen die bewust kiezen voor gedrukte reclame en wat is daar nou mis mee? En dan krijg je er ook nog van die onverwoestbare fietstassen bij, zo oerdegelijk kun je ze nergens meer kopen. Dus ja hoor, prima job, duim omhoog en op pad!

Zijn nieuwe folderwijk begint met het verkennen van de straten en het tellen van de Ja-deuren. Dat is al lang niet meer gebeurd - de buurt zat een poosje zonder folderaar. Die vrijdag ligt de eerste partij folders op de smalle stoep voor ons huis in de binnenstad, minstens honderd kilo aan reclame, verpakt in tweehonderdvijftig plastic hoezen voor evenzovele huizen. Veel teveel, de telling kwam niet verder dan tachtig Ja-stickers. Nou ja, dat is vast verklaarbaar, al die folders staan intussen ook online en de wijk schakelt sneller over dan de foldergigant had verwacht. We sjouwen de lading naar binnen en appen het hoofdkantoor, want wat te doen met de overtollige pakketten? Antwoord: afwachten, over een paar weken komt een wagen langs om ze te halen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/11/Folderwraak-5---foto-M.Minkema.jpg)

Intussen ligt alweer de volgende berg papier voor de deur. Dit is nog steeds totale overkill, hoe kan dat? Dus weer een appje. Nou, de nieuwe telling moet eerst verwerkt en dat duurt een maand. Na nog een week en veel meer pakketten kunnen we nauwelijks van de kamer in de keuken komen. En geen redding in zicht, dit kan niet langer wachten. We breken alle bundels open, scheiden plastic van reclame, slepen zware canvastassen naar de papierbak en al heen en weer sjokkend sla ik aan het rekenen. Meer dan dertig jaar heb ik die folders geboycot, met veel moeite en liefde voor de goede zaak, het milieu en de wereld. Dat zijn enorme stapels papier, maar die golven nu alsnog over ons heen. Folderwraak, alles voor niets.

Na maanden lijkt de telling nog steeds niet verwerkt door het hoofdkantoor, hoewel de papiervloed iets afneemt. De gang naar de papierbak is nu routine en zoon vindt het folderen best leuk, vooral als ik gezellig meega. We komen langs straten waar niemand ze nog wil, ik moet denken aan Kaas van Willem Elsschot. Eenmaal zie ik een stokoude mevrouw in een diepe stoel bij het raam, haar blik afgewend, de schemerige kamer vol verleden in. Maar bij het klepperen van de brievenbus komt ze tot leven en zet haar handen op de leuningen. En ik weet en voel: voor haar doen we dit. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/11/Folderwraak-8---foto-M.Minkema.jpg)
### Anil Ramdas & Liefde in India
URL: https://www.martenminkema.nl/anil-ramdas-in-india/
Last updated: 2026-06-30T11:15:50.000Z
Goede vertellers zijn zeldzaam en de besten onder hen hebben een onmiskenbaar en eenmalig geluid. Zoals journalist en schrijver [Anil Ramdas](https://nl.wikipedia.org/wiki/Anil%5FRamdas?ref=martenminkema.nl), die precies tien jaar geleden overleed. 

Nog eens tien jaar eerder, in 2002, was Ramdas buitenlandcorrespondent voor NRC Handelsblad in Delhi. Daar bezocht ik hem voor een radiodocumentaire over het gearrangeerde huwelijk, dat in India net zo gebruikelijk is als vanuit westers perspectief onbegrijpelijk. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Trouwen-India.jpg)

Toch zijn er ook argumenten vóór, zo ontdekte ik terwijl Anil mij langs Indiase vrienden en locaties gidste en tussendoor vertelde over romantiek, praktische overwegingen en liefdesverdriet. 

Zelden hoorde ik iemand zo raak formuleren als Anil, zo naadloos het persoonlijke met het wetenschappelijke verbinden en tegelijk zo empathisch observeren dat zijn zinnen rechtstreeks het hart raken. Luister naar het in begin 2002 uitgezonden - maar feitelijk tijdloze - resultaat: 

LIEFDE IN INDIA (VPRO, 11-2-2002)

0:00

/2752.033531

1×

Het overlijden van Anil Ramdas (1958-2012) heette zelfgekozen, hoewel hij vast geen keuze meer zag. In 2019 is een televisie-documentaire over hem gemaakt: [Nooit meer Thuis](https://www.npodoc.nl/artikelen/anil-ramdas-nooit-meer-thuis?ref=martenminkema.nl).
### Wat is een Postzegel?
URL: https://www.martenminkema.nl/wat-is-een-postzegel-2/
Last updated: 2026-06-30T10:58:25.000Z
Je hoort nog weinig over postzegels. Ze leiden een onopvallend bestaan als muurbloempjes in de marge van het postbedrijf. Dat was heel anders. Nederland keek ooit reikhalzend uit naar wat de PTT nu weer had bedacht. De ontwerpen waren vernieuwend, gedurfd én een commerciële goudmijn - die combinatie zie je niet vaak. Het halve land speculeerde met zegels, kocht complete vellen van de nieuwste uitgiftes als aanvulling op het pensioen en de prijzen reikten tot in de wolken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Doorloopkoeien.jpg)

Een ['doorloper'](https://www.filahome.nl/postzegel-encyclopedie/doorloper.htm?ref=martenminkema.nl) uit 1974, in miljoenen gedrukt op het hoogtepunt van de zegelmanie. Het idee: hoe meer koeien op een rij, hoe meer schaapjes op het droge. Overigens een schitterend ontwerp van Jaap Drupsteen; commercie en kunst gingen hand in hand.

Dat kon niet goed gaan. Het was namelijk één grote windhandel met enorme oplagen als instrument. Iedereen kocht zich blauw aan zegels die nooit zeldzaam konden worden, speculerend op waardestijging waarvoor schaarsheid in een normale markt juist de belangrijkste voorwaarde is. Maar het was geen normale markt. Het was vergelijkbaar met de tulpenmanie, een zeepbel die ieder jaar groeide door stijgende cataloguswaarden, waardoor verzamelaars zich nóg rijker rekenden en nóg meer vellen kochten, wat de prijzen weer verder oppompte. Dat cirkeltje maakte alle partijen blij; PTT, handelaren en kopers. 

Tot de ballon leegliep. Vanaf 1979 daalden de koersen en sindsdien is het gemodder in de branche. Het grote publiek haakte af, alleen een harde kern oude verzamelaars bleef vasthouden aan 'Nederland compleet'. Vanaf de verzelfstandiging van de PTT in 1989 voerde een losgeslagen tante Pos het aantal uitgiftes op, om dan maar zoveel mogelijk omzet per trouwe verzamelaar te halen. Eerst onder de naam TPG (1992), toen TNT Post (2006) en nu PostNL (2011). De klantenkring stierf langzaam uit, de prijzen stortten helemaal in, maar intussen steeg het aantal jaarlijkse uitgegeven zegels van zo'n 20 naar op zeker moment zelfs meer dan 130 - niet bij te houden. 

Op[ de PostNL-site](https://shop.postnl.nl/webshop/collect-club/nieuwste-uitgiften?product%5Flist%5Forder=emission%5Fdate&product%5Flist%5Fdir=desc&ref=martenminkema.nl) met alle nieuwe zegels herken ik geen enkele meer. Ze duiken nauwelijks op in het dagelijks leven, er verschijnen veel teveel voor steeds minder brieven. Verse zegels krijgen geen tijd om in elk huis op de mat te vallen, ze zijn bij voorbaat kansloos om in ons geheugen te blijven plakken. Wat wel blijft hangen is een brei, een beeldencarousel. Nog maar zelden dat iemand roept: goh, een nieuwe postzegel, wat leuk! 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Bart2.jpg)

'Praat met de hand' van Bart de Baets, 2021

En dat is jammer, want soms zijn ze nog fraai of spannend - zoals hierboven. Vaker zijn de thema's Anton Pieckerig, waar niks tegen is, maar wat wel veel zegt over het sentiment in Nederland. En soms lijkt het gewoon haastwerk. Dan is vergeten dat je een klein stukje papier niet zomaar kan volplempen met beeld en tekst, tot een priegelige kermis die alleen is te behappen met een flink vergrootglas. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/PADDESTOEL.jpg)

Lekkende paddestoelen uit 2008

Je moet wel weten hoeveel je kwijt kan op een paar vierkante centimeter, en hoe je het beeld bij elkaar houdt. Mijn mening hoor.. En oh ja, dan de permanente zegels van de koning:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Naamloos1.jpg)

Zo lijkt het nog wat, maar op een envelop is het een plomp, saai en flets geval van onbescheiden formaat. De smoezelige vlek linksonder is een kroon. Stempelen kan het ontwerp slecht hebben, dan wordt die kop al snel een rommeltje. In de postwinkel vraag ik altijd om andere zegels, deze ontsiert mijn brieven. 

Nu denk je misschien: waar maakt die Minkema zich druk over? Een gezonde gedachte hoor. Maar ik hou van knap doordachte dingen en postzegels waren ooit veel meer dan waardesnippers, want ook culturele stijliconen, symbolen van een gedroomde toekomst en uitingen van een geïdealiseerd zelfbeeld - als kleine aanjagers om dat ideaal dichterbij te brengen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Beatrix-scan.jpg)

Deze zegel staat eigenlijk te groot afgebeeld. Neem afstand om het portret (ontworpen voor 2,2 bij 1,8 cm) goed te zien. En kijk dan heel dichtbij: alle stippen zijn precies even groot, Beatrix ontstaat door hun onderlinge afstanden. 

Neem nou de Beatrix-zegels uit 1981 van [Peter Struycken](https://nl.wikipedia.org/wiki/Peter%5FStruycken?ref=martenminkema.nl). Die kon je mooi of lelijk vinden, dat maakte niet uit. Het was een bijzonder ontwerp, daar ging het om: een papieren weerslag van gewenste moderniteit, tegelijk tijdloos, fris en uniek, een ambassadeur die je over de hele wereld om een boodschap kon sturen. Geen enkel land had zoiets. De keuze voor computerkunstenaar Struycken kwam niet uit de lucht vallen, want stond in een lange experimentele ontwerptraditie bij de PTT. Die begon in de jaren twintig als spin-off van de *drijvende brandkasten,* een verbazend verhaal waarover je alles kan lezen door [hier](https://www.martenminkema.nl/de-drijvende-brandkast/) te klikken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/sne0240.jpg)

Kinderzegels van Gerard Kiljan, 1931

Ronduit revolutionair waren de Nederlandse fotomontage-zegels van begin jaren dertig, vooral die van [Gerald Kiljan](https://nl.wikipedia.org/wiki/Gerard%5FKiljan?ref=martenminkema.nl). Zijn serie 'voor het misdeelde kind' is een internationale mijlpaal in ontwerp, techniek en thematiek en haar tijd decennia vooruit. Natuurlijk ging dat gepaard met flinke kritiek (onethisch, onkies, ongepast!), waarover [dit interessante stuk ](https://www.collectio.nl/kinderzegels-1931-1981-van-gehandicapt-kind-naar-kind-met-handicap/?ref=martenminkema.nl) op Postzegelblog. 

Een postzegel was een nationaal visitekaartje, net als bankbiljetten en munten. Als je zoiets mocht ontwerpen, was dat een gewichtige zaak en een eer. Ook nog in 1993, toen ik deze VPRO-documentaire maakte over postzegels:

WAT IS EEN POSTZEGEL? (VPRO ZOMER 1993)

0:00

/2350.184542

1×

De wereldberoemde Dienst Esthetische Vormgeving PTT bestond nog (sinds 1989 onder de naam Kunst en Vormgeving), waar de al even vermaarde [Ootje Oxenaar](http://nl.wikipedia.org/wiki/Ootje%5FOxenaar?ref=martenminkema.nl) de scepter zwaaide. Naast hem sprak ik met handelaren, verzamelaars en een woordvoerder van Buckingham Palace - want de Britse koningin had een unieke collectie. Verder is tekenaar [Joost Veerkamp](https://nl.wikipedia.org/wiki/Joost%5FVeerkamp?ref=martenminkema.nl) te horen, die sinds jaar en dag zijn eigen - vaak schitterende - postzegels uitgeeft. En de postbaas van het kleine Belize maakt zich kwaad over de stortvloed van Disney-figuren op zijn nationale zegels. Let ook op de mooie commentaarstem van VPRO-radiomaker Anton IJdo.

Oxenaar ontwierp voorjaar 1980 de kroningszegel van Beatrix. Niet zijn mooiste werk, maar het ontwerp is wel kraakhelder.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Beatrix-1980-inhuldigingszegel-defdefdef.jpg)

Het plaatje is duidelijk een echo van onderstaande 80 cent-zegel met haar grootmoeder Wilhelmina uit 1931, ook zo'n indertijd hypermoderne fotomontage, ditmaal van [Piet Zwart](https://nl.wikipedia.org/wiki/Piet%5FZwart?ref=martenminkema.nl): 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Wilhelmina---def.jpg)

Oxenaar werkte dus in een lange traditie. Hij leeft niet meer en de afdeling Kunst en Vormgeving is al jaren opgeheven. Sterker nog: iedereen kan nu zelf online feestzegels ontwerpen en frankeren. Je zou kunnen zeggen: een totale aftakeling. Maar ook: het zijn gewoon andere tijden. In 2014 sprak ik daarover met oud-collega's van Oxenaar, hoor dat in deel 2 van [Daar is de Post!](https://www.martenminkema.nl/daar-is-de-post/)

Oh ja, nog één aspect van postzegels waar ik van hou: hun kleuren. Daar werd zo goed over nagedacht, zie de Wilhelminazegels bovenaan dit verhaal. Van lilabruin en violetblauw tot oudroze, ultramarijn en olijfgroen, wijnrood en goudgeel op roomkleur; al die tinten hadden praktisch nut om de waarden uit elkaar te houden. Maar daar voorbij zijn ze ook vaak subtiel en zeldzaam, of heel diep en chic, soms zo fel in het zonlicht dat de zegel van de envelop spat - en soms dat alles bij elkaar. 

Ik pak mijn eigen oude album eigenlijk alleen nog maar om kleuren te kijken, bijvoorbeeld naar het verzadigde geel van [Lex Horn](https://nl.wikipedia.org/wiki/Lex%5FHorn?ref=martenminkema.nl). 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Deltazegels-1959-LexHorn.jpg)

Zomerzegels over de Deltawerken, ontwerp Lex Horn uit 1959
### De Perfecte Amateur
URL: https://www.martenminkema.nl/de-perfecte-amateur/
Last updated: 2026-06-30T10:52:30.000Z
Veelzijdig surrealist Louis Lehmann (1920-2012) is bijna tien jaar dood en daar nog altijd tegen. Hij kon alles - maar alleen op zijn eigen manier. Luister naar mijn VPRO-documentaire over hem onder redactie van Anton de Goede:[ 'De Perfecte Amateur'](https://www.nporadio1.nl/podcasts/docs/64242/53-de-perfecte-amateur?ref=martenminkema.nl). Ook schreef ik een kort artikel over Lehman voor de VPRO-gids:

[AL ZIJN GRILLIG DWALENVPRO-Gids, 5 januari 1922LouisLehmann.pdf334 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/LouisLehmann.pdf "Download")

Louis was danser, tekenaar, vertaler, recensent, musicus, componist en bovendien internationaal erkend scheepsarcheoloog. Maar het meest beroemd is hij als dichter. Al voor de oorlog gold Lehmann als aanstormend poëet en wonderkind, bejubeld door Menno ter Braak en Hendrik Marsman. Zelf vond Louis daar niks bijzonders aan. Zijn verzen kwamen vanzelf, kostten geen enkele moeite:

*Mijn geest staat als met röntgenstralen*

*Van achtren door mijn hoofd geperst*

*Hij volgt haast al mijn grillig dwalen,*

*wordt uit zijn bronnen steeds ververst.*

Maar één ding kon Louis niet: ergens in passen, ergens bij horen. Al wou hij dat zo graag, het lukte hem niet. Zijn ongemak bij mensen, vooroorlogse manier van praten, unieke denksprongen, onvermogen om te liegen en zijn onverslaanbare eruditie zaten in de weg. Zelf zag hij zijn dichterschap als grote sta-in-de-weg voor een echte baan, die hij inderdaad nooit kreeg. Mensen die dat wel lukte, waren voor hem grote tovenaars die hij benijdde. Het zat Lehmann zo hoog dat hij tenslotte zelfs geen dichter meer wilde heten.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Louis-Lehmann-in-Coimbra.jpg)

Louis Lehmann (fotoalbum Alida Beekhuis)

Vanaf de jaren tachtig werd Lehmann regelmatig voor de VPRO-microfoon gevraagd door [Wim Noordhoek](https://nl.wikipedia.org/wiki/Wim%5FNoordhoek%5F%28programmamaker%29?ref=martenminkema.nl), die hem tussen 1995 en 2005 ook een eigen radio-rubriek gaf als deejay (alweer zo'n talent van Louis) in cultureel programma [De Avonden](https://www.vpro.nl/programmas/de-avonden.html?pipquery=louis+lehmann&loaded=1&ref=martenminkema.nl).

Eind 2021 verschenen zijn biografie [*De dichter die het niet wilde zijn* ](https://www.tzum.info/2021/11/recensie-jaap-van-der-bent-de-dichter-die-het-niet-wilde-zijn-en-erik-bindervoet-gij-zult-niet-bloemlezen/?ref=martenminkema.nl)en de ode [*Gij zult niet bloemlezen*](https://www.tzum.info/2021/11/recensie-jaap-van-der-bent-de-dichter-die-het-niet-wilde-zijn-en-erik-bindervoet-gij-zult-niet-bloemlezen/?ref=martenminkema.nl) van Erik Bindervoet.

In deze documentaire-podcast spreek ik met weduwe Alida Beekhuis (die hem 'de perfecte amateur' noemt), biograaf Jaap van der Bent, pianist [Guus Janssen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Guus%5FJanssen%5F%28componist%29?ref=martenminkema.nl), bewonderaar Pieter Mulder en laat ik archiefmateriaal horen van Wim Noordhoek in gesprek met Lehmann. En veel muziek, want muziek was voor Louis de hoogste van alle kunsten.
### Chinees Anachronisme
URL: https://www.martenminkema.nl/anachronisme/
Last updated: 2026-06-27T10:01:49.000Z
Bij alle dreigende taal van China naar Taiwan moet ik steeds denken aan een wit theepotje. 

Dat potje staat in het Nationaal Paleismuseum in Taipei, hoofdstad van Taiwan. Het valt nauwelijks op tussen het andere keramiek uit de Verboden Stad in Beijing. De talloze keizerlijke vazen en kommen steken elkaar naar de kroon in verfijning en ik verdronk zowat in hun onpeilbaar diepe groene, rode en gele glazuren, zaal na zaal.

Maar dit schijnbaar eenvoudige potje maakte de meeste indruk. Het lijkt te zweven boven het glas, en kijk eens naar die subtiel afgeplatte tuit, met dat minimalistische oor als pendant. Zonder het kaartje ernaast had ik zeker geweten: Bauhaus, 1920 of zo. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Nogmaals-de-theepot1-1.jpg)

Fout. Het theepotje is 500 jaar oud. Of zoiets, ik moet afgaan op mijn herinnering. Het is twintig jaar geleden en ik had een eenvoudige telefooncamera, de tekst is te korrelig om te ontcijferen. 

Is dit al een wondertje van schoonheid en moderniteit, het is nog een groter wonder dat het potje en de duizenden andere potten, schalen en vazen in het museum al die eeuwen, ja soms zelfs millennia hebben overleefd, inclusief de Chinese burgeroorlog en de vlucht van de Kwomintang naar Taiwan in 1948, die zoveel mogelijk aardewerk meenam. En blijkbaar zonder een splinter te verliezen - geloof me, ik heb daar heel goed op gelet. Hoe kan dat nou? Thuis hou ik nieuw servies nog geen jaar lang chipvrij en compleet. 

Ik bleef tot sluitingstijd in het Paleismuseum, tot het donker werd. Dat was niet omdat de avond viel, maar vanwege dikke rolluiken die voor de ramen zakten. Het gebouw veranderde in een bunker, klaar om een nachtelijke aanval van het vasteland te weerstaan. Niet nodig, dacht ik. Dit is de veiligste plek op heel Taiwan. Bij een invasie laten de Chinezen hier nog geen rotje vallen, dit keramiek wordt beslist weer ontzien. 

Maar verfijning en schoonheid bestaan niet zonder mensen om die te ervaren en te bewonderen. Als de Chinezen nou eens net zo voorzichtig zijn met de Taiwanezen als met dat potje, en ze elkaar uitnodigen om er samen thee uit drinken, dan heeft al dat eeuwenlange bewaren zin gehad.
### Brandkaart
URL: https://www.martenminkema.nl/brandkaart/
Last updated: 2026-06-30T10:30:21.000Z
Deze zomer 2021 woeden overal bosbranden. Duizenden Zuid-Europeanen ontvluchten hun dorpen, talloze dieren verbranden levend. Het leed van toeristen die ook razendsnel hun boeltje moeten pakken is van tijdelijker aard, maar evengoed niet om 'over naar huis te schrijven'.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Brandkaart-compleet-klein-1.jpg)

Ansicht vanuit Maarn naar Amsterdam in 1952\. Achterop staat: 'Naar opname in kleurenphotografie'.

Intussen gebruikt iedereen wel z'n smartphone om alles te registreren. Het wemelt online van dagverse inferno-snapshots en filmpjes. Maar hoe komt een voorgedrukte, vrolijke brandgroet zoals hierboven nou in het ansichtenrek? En wie zou zoiets nu versturen? Dat was in 1952 blijkbaar heel normaal, althans vanaf de hei bij Maarn.

Nu kan ik dit raadsel een raadsel laten, of het 'kapotchecken'. Ik wil geen van beide. Op een krantensite lees ik dat gecontroleerde heidebrand [recent is ingezet](https://www.ad.nl/utrecht/brandweer-laat-heide-afbranden-om-landgoed-in-originele-staat-te-brengen~a19b8284/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F&ref=martenminkema.nl) om de Maarnse natuur te herstellen. Waren ze daar vroeger ook al mee bezig? Op de ansicht staan een paar dennen, zoals indertijd massaal aangeplant voor stuthout voor de gangen in de mijnbouw. Van die bomen willen ze nu af, want ze verstikken de hei en vandaar dat expres afbranden. Maar in de tijd van dit kaartje waren de mijnen nog volop in gebruik, dus voor dit soort natuurbeheer was het vast nog te vroeg. 

Kortom: een opvallend kaartje. En in ieder geval bedoeld als spannende boodschap; kijk eens wat wij allemaal meemaken! lees daarover meer in [Zandkleppen en IJsbergen](https://www.martenminkema.nl/zandkleppen-en-ijsbergen/).
### Aktueel: Peter R. de Vries
URL: https://www.martenminkema.nl/actueel-peter-r-de-vries/
Last updated: 2026-06-30T10:29:02.000Z
Na de moord op de meest effectieve en geliefde misdaadverslaggever van Nederland lijkt even vergeten hoe verguisd hij vroeger werd. Vanwege zijn sensatie-tv, maar ook al eerder als hoofdredacteur van bloed&blootblad Aktueel. 

In 1991 zat ik op de School voor Journalistiek, waar ze niets van Aktueel moesten hebben. Ieder jaar waaierden honderden stagiaires uit naar alle geschreven pers; van de Winschoter Courant tot De Telegraaf en van het Bellebroekse Sufferdje tot de Groene Amsterdammer, Panorama en de Nieuwe Revu. Er was maar één stageplek waar helemaal niemand naartoe wou: Aktueel. He-le-maal niemand. Want: véél te ordinair. Die weigering bleef niet onopgemerkt bij ons op de redactie van schoolkrantje Toestand. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Toestand-kop.jpg)

Dus belde ik Peter R. de Vries, of ik langs mocht komen. Dat mocht. Ik trof een aardige, beheerste en tot in de puntjes verzorgde man - precies het tegendeel van Aktueel zelf - die zich geen moment van de wijs liet brengen. De Vries probeerde Aktueel al sinds zijn komst in 1987 om te vormen tot echt misdaadblad, een missie die niet helemaal wou slagen. Kort na ons gesprek zou hij opstappen, maar daarover liet hij - en zo hoorde dat ook bij Peter R. de Vries - nog niets los. 

Het interview stond september 1991 in Toestand, ik weet niet of iemand het verder heeft bewaard. Bij deze hier beschikbaar als download:

[INTERVIEW MET PETER R. DE VRIESToestand, weekkrant School voor de Journalistiek, september 1991PeterRDeVries.pdf870 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/PeterRDeVries.pdf "Download")

 en hieronder uitgetypt:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Peter-R.-de-Vries-portret-Toestand.jpg)

**Hoofdredacteur Peter R. de Vries: "Gilze is waarschijnlijk te ver weg"**

## Aktueel moet eerste Utrechtse stagiaire nog krijgen

**Zijn het vooroordelen? Is het goede smaak? Of speelt hier misschien snobisme mee? Feit is dat tot dusver geen enkele student van de SJV opteerde voor een stage bij sensatieblad Aktueel. Carien de Kok\* herinnert zich wel iemand die voor een oriëntatiegesprekje afreisde naar de redactie in Gilze (tussen Breda en Tilburg), maar daar is het bij gebleven. En dan was er afgelopen week nog een verslaggever van Toestand over de vloer. Marten Minkema sprak met Aktueel-hoofdredacteur Peter R. de Vries over de betrekkelijkheid van kwaliteit.**

Als het klopt dat de klinische factor van een redactieruimte evenredig toeneemt met de schreeuwerigheid van het eindprodukt, zijn de lokalen van Aktueel een sprekend voorbeeld. Ergens in een hypermodern kantoorcomplex leidt een witte gang met veel rookglas langs steriele kamers naar het werkvertrek van de hoofdredacteur. "Volgende maand gaan we verhuizen", vertelt hij. "Naar Amsterdam, achter het CS. Daar zitten we veel centraler dan hier."

Peter R. de Vries - een dertiger met kreukloze verschijning en zeer ferme handdruk - was misdaadverslaggever bij De Telegraaf. Hij staat bekend als de Kuifje van de Nederlandse journalistiek, met name door zijn vele contacten in de onderwereld. Die stelden hem bijvoorbeeld in staat tot inside-verslaggeving tijdens de Heineken-ontvoering. Vier jaar geleden kwam de stoel vrij bij Aktueel, waar criminaliteit bovenaan de prioriteitenlijst staat.

*Heeft Aktueel een PR-probleem op de SJV?*

De Vries haalt zijn schouders op. "Het zegt meer over jullie dan over ons. Waarschijnlijk is het gemakzucht, vinden ze het te ver weg. Uit Tilburg hebben we regelmatig stagiaires."

*Maar er zijn ook mensen uit Utrecht die stage lopen in Best, Friesland en België. Zou er niet iets anders meespelen?*

"Tegen de mensen die de Volkskrant en het NRC-Handelsblad alles vinden en Aktueel niks, zeg ik: nou, doe je best maar. Veel van die lui verslaan uiteindelijk de gemeenteraad in Vught. En dat zijn dan topjournalisten."

*Maar die zitten er ook. Hoe bedoelt u dat?*

"Dat bedoel ik heel cynisch. Wat mij opvalt is dat veel aankomend journalisten heel beperkt lezen. Waarom alleen de Volkskrant? Waarom niet ook De Telegraaf? Je doet er niets verkeerds aan kennis te nemen van het grootste medium. Ikzelf lees alles en dat eis ik ook van stagiaires. Wat dat betreft ben ik heel schoolmeesterachtig."

*De Nieuwe Revu is bij ons heel populair. Ook als stageplek.*

"De mensen laten zich teveel sturen door wat de omgeving vindt. Er zijn gewoon een paar geweest die hebben gezegd: goh, d'r staan toch best aardige dingen in." De Vries reikt naar achteren en pakt een stapeltje Nieuwe Revu's uit zijn spierwitte dossierkast. Hij wijst op een foto-strip. "Kijk, is dit nou zo verheffend? Ze hebben wel goede artikelen, maar daar zetten ze dan dit soort zaken tussen."

*Bij het lezen van uw blad word ik na een half uur een beetje misselijk. Ben ik nu een snob?*

"Dat weet ik niet. We hebben een bepaalde doelgroep en het is mogelijk dat je daar bitter weinig mee kan. Maar een blad moet je eerst leren kennen. Er zijn zoveel vooroordelen, ik word er soms mismoedig van. Mensen die niet mee willen werken aan een artikel stuur ik vaak de laatste tien nummers op. Meestal bellen ze dan op en zeggen dat ze iets heel anders hadden verwacht, dat ze het toch maar willen doen."

*Maar ja, al dat bloed.*

"Het lijkt misschien of ik Aktueel door het behang heen zit te waarderen, maar ik heb zelf ook nog heel veel kritiek. Het kan nog veel beter. Onze oplage is in elk geval dertig procent hoger dan vorig jaar rond deze tijd. Anderhalf miljoen mensen lezen het blad." Hij pakt een paar oude Aktueels uit de kast. "Zo was het toen ik hier in '87 kwam. Voorpagina's met veel borsten, veel dijen. En dat élke week."

*De kwaliteitsmedia kijken nog steeds neer op Aktueel.*

"Het is maar wie je erover vraagt. Maar ik bekijk dat heel nuchter. Het zijn daar ook maar gewone boerenlullen zoals iedereen. En dat is geen probleem zolang je maar niet denkt dat je beter bent. Een krant als NRC-Handelsblad maakt de grootste blunders als het om misdaadverslaggeving gaat: de berichtgeving over die Surinaamse drugszaak rammelt aan alle kanten. En als er iets gebeurt hangen die jongens van NRC bij ons aan de lijn. Trouwens, freelancers van NRC en zelfs de Groene Amsterdammer schrijven voor Aktueel." De Vries laat het nieuwste nummer zien. Een grote rode kop: 'ALS JE ALTIJD ZIN HEBT... De nieuwste verslaving: sex'. "Geschreven door Francois de Waal." Als bewijs toont hij een NRC-artikel van dezelfde hand. 

*Oh, mag ik die Aktueel meenemen?*

"Eh, ja.., jazeker."

In de deuropening voorspelt De Vries met goed gevoel voor timing: "In Amsterdam hebben we binnen het jaar een stagiaire uit Utrecht. Wedden?"

 \---

\* Carien de Kok, stagecoördinator van de SJV.
### Alles is Tijd
URL: https://www.martenminkema.nl/wat-is-tijd/
Last updated: 2026-06-30T13:55:03.000Z
Het is maar goed dat we de tijd soms vergeten, uit het oog verliezen. Dat je iemand moet vragen: 'Zeg maar hoe laat is het eigenlijk?' Want altijd maar leven met het besef van die tijd, dat maakt ontzettend onrustig. Dat is als steeds tellen hoeveel geld je nog hebt, zoals een vrek doet. Soms wil je dat de tijd vliegt, soms wil je hem vasthouden, stilzetten. De één wordt honderd, de ander maar dertig. Ieder mens leeft in een eigen tijdspanne, geen klok loopt gelijk. En hoe meer tijd achter je ligt, hoe sneller de tijd gaat. 

Bij het opruimen van mijn zolder vond ik een berg oude cassettebandjes, allemaal opnamen die ik ooit maakte voor de radio. Veel was ik vergeten. Alles op die bandjes is bevroren in het hier en nu, maar toch allang voorbij. En sinds dat wederhoren heb ik knagend tijdsbesef. De mensen die ik interview op die oude tapes, de tikkende regen op de achtergrond, mijn stem die ik ben, maar die niet weet wat komen gaat: alles weg. Een mysterie, totaal ongrijpbaar.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/11/Bais-2.jpg)

theoretisch natuurkundige [Sander Bais](https://www.sg.uu.nl/sprekers/sander-bais?ref=martenminkema.nl) (foto: UVA)

In het drieluik 'Alles is Tijd' onderzoek ik hoe relatief ieders tijdbeleving is. Allereerst probeer ik een ijkpunt te bepalen, houvast als beginpunt. En wat kan dat anders zijn dan de natuurkundige tijd, die zich niks aantrekt van onze persoonlijke beleving? Zo hoor ik dat tijd geeneens bestaat voor fotonen, de elementaire bouwstenen van al het licht om ons heen.

ALLES IS TIJD - DEEL 1 (VPRO 2-6-2019)

0:00

/768.0186

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Ewold-Verhagen-def.jpg)

natuurkundige en fotonen-expert [Ewold Verhagen](https://amolf.nl/people/ewold-verhagen?ref=martenminkema.nl) (foto: AMOLF)

De vraag die ik eigenlijk had moeten stellen is: maar slijt die foton dan niet, onderweg van die ster naar ons toe? En wat ik intussen ook leerde: nooit muziek zetten onder gedichten. Dat heb ik vaak, dat ik luister naar oude reportages en denk: toe nou! Vraag dat of dát nou eens. Of: oh nee, doe dat nou niet! Maar ja, gedane zaken nemen geen keer.

In deel twee onderzoek ik een gevoel dat iedereen kent; dat de tijd met je op de loop gaat. Dat de klok aan de muur niet gelijk loopt met die in jouw hoofd. Zoals op school, waar de minuten soms voorbij kruipen, zelfs stil lijken te staan. Of het andere uiterste: dat die heerlijke vakantie veel te snel voorbij is. Maar of de tijd nu snel gaat of langzaam, achteraf is ze hetzelfde, want hartstikke geschiedenis. Je kunt 'm niet meer opnieuw en dan ánders beleven, onmogelijk. En hoezeer je jezelf ook belooft de tijd voortaan heel bewust te ervaren en te genieten van iedere seconde, toch vergeet je morgen gewoon weer het tikken van die klok. 

ALLES IS TIJD - DEEL 2 (VPRO 16-6-2019)

0:00

/700.0542

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/MennoGerkema-2.jpg)

chronobioloog [Menno Gerkema](https://www.mennoenerwin.nl/?ref=martenminkema.nl) (beeld van Youtube)

Dit tweede deel eindigde met een boodschap van Johanna van Schaik, die leefde tussen 1898 en 2005 - om precies te zijn 107 jaar en 196 dagen.

Intussen zit ik nog steeds met al die werkbandjes vol geluiden, stemmen, muziek en steeds meer ruis. Niet dat ik dat allemaal graag terug luister, alsjeblieft zeg! Dan hou ik geen tijd meer over. Maar... de boel weggooien kan ik ook niet. Waarom eigenlijk niet? Hoe moet je omgaan met herinneringen zonder erin te verdrinken? Misschien weet schrijver en 'tijd-filosoof' Joke Hermsen raad. Luister naar de laatste aflevering van 'Alles is Tijd'.

ALLES IS TIJD - DEEL 3 (VPRO 23-6-2019)

0:00

/760.0581

1×

[![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/JokeHermsen-def.jpg)](https://nl.wikipedia.org/wiki/Joke%5FJ.%5FHermsen?ref=martenminkema.nl)

filosoof [Joke Hermsen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Joke%5FJ.%5FHermsen?ref=martenminkema.nl) (beeld van Youtube)

Meer lezen over 'de tijd' volgens filosoof Joke Hermsen? Ze schreef de succesvolle essay-bundel 'Stil de Tijd', waarin ze het eeuwig voortjakkeren onder het juk van de klok kritisch onder loep neemt. En ook 'Het Tij Keren' over hoe de mens van het verleden kan leren om de toekomst te redden. 

En oh ja: helemaal bovenaan en hier beneden zie je de klokken die Wim T. Schippers in de zomer van 1971 op het Amsterdamse Rembrandtplein plantte. Voor mij is dit het meest rake kunstwerk over 'tijd' ooit gemaakt.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/11/Foto-klokken-2.jpg)

En daarmee bent u aangekomen op het eind van deze pagina. Dank voor uw tijd. De eindredactie voor deze serie deed Anton de Goede en met dank aan Willemiek van den Oever en Miek Hehenkamp.
### De Spotprent Voorbij
URL: https://www.martenminkema.nl/de-spotprent-voorbij/
Last updated: 2026-06-30T10:03:33.000Z
Alles went, hoe extreem ook. Zelfs de coronacrisis, die in september 2019 nog ondenkbaar was. Alle aandacht ging naar de Britten, die meer en meer verstrikt raakten in hun Brexit. Elke dag kon het nieuws nog gekker, absurder en triester; dat was het 'nieuwe normaal'. Maar gewenning heeft een prijs.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/GraunRollerCoaster1.jpg)

'All aboard the no-deal Brexit express' door [Martin Rowson](https://www.martinrowson.com/?ref=martenminkema.nl) voor The Guardian.

Bijvoorbeeld voor cartoonisten, wier taak het is om politici in hun hemd te zetten. Want wat als die politici dat zelf al doen? Wat kan een cartoonist nog als de werkelijkheid grotesker is dan je kan verzinnen? Wat bereik je nog met de karikatuur van een lubberende, schetende Boris Johnson als die zelf al geen schaamte kent?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Escapology-2.jpg)

'Escapology' van [Dave Brown](https://en.wikipedia.org/wiki/Dave%5FBrown%5F%28cartoonist%29?ref=martenminkema.nl) in The Independent.

En wat als de visuele metaforen voor Brexit versleten raken: de kliffen waar politici overheen tuimelen en de lekke bootjes waarin ze zinken? Hoe kan je hier nog overheen.. moet je dat zelfs nog proberen? Cartoonisten hebben een eenzaam beroep, thuis aan de tekentafel slaat vertwijfeling soms toe. Daarover in de documentaire:

DE SPOTPRENT VOORBIJ (VPRO 29-9-2019)

0:00

/2312.933875

1×

Die begint bij de jaarlijkse uitreiking van de Inktspotprijs voor de beste politieke prent, de enige avond waarop Nederlandse cartoonisten allemaal samenkomen. Onder hen [Jos Collignon](https://twitter.com/collignonjos?ref=martenminkema.nl) van de Volkskrant, die het Engelse drama met verbijstering en fascinatie volgde en verbeeldde:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/BrexitDone-Boris-2.jpg)

[Jos Collignon](https://nl.wikipedia.org/wiki/Jos%5FCollignon?ref=martenminkema.nl) in de Volkskrant.

Nu kon Collignon als continentaal Europeaan nog kiezen waarover hij tekende. Maar zijn Engelse collega's niet; hun dieet was Brexit, elke dag. Ik reisde naar Londen en dook in het wereldje van Britse cartoonisten, die dapper bleven duiden wat nauwelijks nog te duiden viel. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Microfoon-Eten.jpg)

**Ye Olde Whynge*, 17 september 2019\. Interview met cartoonist Steve Way (o.a. Punch en The Observer), terwijl [Rob Murray ](https://www.robmurraycartoons.com/?ref=martenminkema.nl)(o.a. The Spectator, Sunday Times) in mijn 'dode kat' bijt en Dave Brown op de achtergrond toekijkt. Foto: ©Kasia Kowalska

Dat bleek een warm bad. Ik werd meteen uitgenodigd in een eeuwenoude pub voor de *Whynge* (oud woord voor klagen en kreunen), een maandelijkse bijeenkomst van hoofdstedelijke cartoonisten als panacee tegen professionele isolatie. Daar ontmoette ik [Dave Brown](https://twitter.com/davebrowntoons?ref=martenminkema.nl) (The Independent) en [Martin Rowson](https://www.theguardian.com/profile/martinrowson?ref=martenminkema.nl) (The Guardian), beiden te horen in de documentaire. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Whynge-def-1.jpg)

Cartoonist en auteur [Ros Asquith](https://en.wikipedia.org/wiki/Ros%5FAsquith?ref=martenminkema.nl): 'Wat als jouw spotprenten geen grappen meer zijn? Wat als politiek zelf een grap wordt? Ben je dan een cartoonist, of een tragische figuur?' Foto: ©Kasia Kowalska

Cartoonisten zijn misschien wel de leukste journalisten. Want tegelijk zijn het geestige kunstenaars, die overdrijving inzetten om politici, gekken(werk) en hijgerige actualiteit terug te brengen tot de juiste maat. Niet iedereen kan dat waarderen, het werk van een spotprenttekenaar is niet altijd zonder gevaar. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/ThisIsFine.jpg)

Daags na de bijeenkomst: tekening van **Whynger* [Rebecca Hendin](https://www.rebeccahendin.com/?ref=martenminkema.nl) in The Guardian.

Brexit is 'done', maar deze documentaire blijft relevant. Want spotprenten zijn onverminderd een krachtig wapen tegen machtswellust, die per definitie humorloos is. Niet voor niets haten Putin, Xi en Trump karikaturen van zichzelf, want die lijken veel teveel op wat ze echt zijn. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/Narcissus.jpg)

Dave Brown voor The Independent
### Het bonte Leven na de Dood
URL: https://www.martenminkema.nl/bont-leven-na-de-dood/
Last updated: 2026-06-30T09:57:22.000Z
De kunst van beesten opzetten heet *taxidermie*, letterlijk: 'het ordenen van huid'. De term is in zwang sinds begin negentiende eeuw. Voor die tijd kon je een dier alleen goed conserveren op alcohol. Buiten de fles rotte het kadaver weg of verpulverde door vraat. Maar de introductie van arsenicum bracht uitkomst. Vanaf dat moment nam het ambacht een hoge vlucht, alleen eind vorige eeuw was er een dip. De laatste jaren is prepareren van dieren populairder dan ooit. Wil je het leren, dan kom je op een wachtlijst.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Zebra3.jpg)

Archief Bouten & Zoon

Vanwaar die fascinatie voor dode beesten die levend lijken? Voor VPRO's Onvoltooid Verleden Tijd dook ik in de geschiedenis van de taxidermie, beluister [hier](https://www.nporadio1.nl/podcasts/het-spoor-terug/13887/het-bonte-leven-na-de-dood?ref=martenminkema.nl) 'Het bonte Leven na de Dood'. Ook schreef ik een omslagartikel voor de VPRO-gids, waarvan bij deze het pdf:

[HET BONTE LEVEN NA DE DOODVPRO-Gids, 20 mei 2018HetBonteLevenNaDeDood.pdf3 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/HetBonteLevenNaDeDood.pdf "Download")

Of lees het artikel [hier](https://www.vpro.nl/programmas/ovt/lees/nieuws/2018/het-bonte-leven-na-de-dood.html?ref=martenminkema.nl) online in een comfortabele webversie. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Afblijven.jpg)

Bij Bouten & Zoon in Venlo

Waarin een bezoek aan [Bouten & Zoon](https://boutentaxidermy.com/?ref=martenminkema.nl) in Venlo, het oudste taxidermisch familiebedrijf van Nederland, dat juist haar haar 100-jarig bestaan vierde. Ik kreeg een rondleiding van vierdegeneratie-Bouten en wereldkampioen taxidermie Maurice Bouten. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Prijslijst1.jpg)

Daarna mocht ik vrijelijk in het archief grasduinen, waaruit hier een prijslijst uit de jaren veertig.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Prijslijst2.jpg)

Ook bezocht ik Zwollenaar en journalist [Igor Cornelissen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Igor%5FCornelissen?ref=martenminkema.nl). Zijn grootvader was bevriend met Willem Engels, eigenaar van het gelijknamige, grootste preparateurbedrijf van Nederland. Cornelissen beschrijft Engels in zijn roman *Een Schot in Pennegoor*, waarin hij hem de naam Fransman geeft. Willem was een kleurrijk man die in jachtkostuum door Zwolle liep en regelmatig koninklijk bezoek kreeg van prins Hendrik, echtgenoot van Wilhelmina en hartstochtelijk (rokken)jager. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/WillemEngelsBrochure.jpg)

Vanuit zijn zaak aan de Diezerstraat leverde Engels ook een diorama voor de jonge kroonprinses Juliana. Zo kon ze kennismaken met haar dierlijke onderdanen als de bever, de wezel en allerlei vogels. Al die koninklijke connecties legden Willem geen windeieren.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/WillemEngels-Taxidermie-Hofleverancier.jpg)

Uit de brochure van 'Koninklijk Praeparateur Willem Engels'

Helaas liep het niet goed af met Engels, die zelfmoord pleegde met een dubbelloops jachtgeweer. Dat gebeurde allemaal voor de oorlog, taxidermie als métier heeft daarna nog decennia gefloreerd. Maar door sjoemelende taxidermisten - die illegaal geschoten roofvogels accepteerden en zelf het geweer pakten - kreeg het vak uiteindelijk een slechte naam. Even leek er zelfs een verbod te komen, maar de Nederlandse Vereniging voor Preparateurs (NVP) toonde genoeg zelfreinigend vermogen om dat te voorkomen. En nu gooit een nieuw soort taxidermist hoge ogen: kunstenaar-preparateurs als het duo [Sinke & Van Tongeren](https://www.finetaxidermy.com/?ref=martenminkema.nl) in Haarlem. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/Vogel3.png)

De stijl van Sinke & Van Tongeren

Tenslotte: in het archief van Bouten & Zoon stuitte ik op een mooie kruisbestuiving met een ander stukje op deze site. Klik op: [De IJsbeer van Wangerooge](https://www.martenminkema.nl/de-ijsbeer-van-wangerooge/) en scroll naar de laatste foto.
### Nooit met Pensioen
URL: https://www.martenminkema.nl/nooit-met-pensioen/
Last updated: 2026-06-30T09:50:43.000Z
Ooit ben je op en wil je rust. Tot nu was pensioen hier prima geregeld. Misschien iets te goed. Want ook tevreden, energieke werknemers moesten al met zestig vertrekken om lekker te gaan *genieten*. Een vorm van onrecht. Maar gezien wat ons wacht ook een luxeprobleem.

Want de pensioenleeftijd schuift sinds kort richting zevenenzestig. Met uitzicht op zeventig. Geen punt, mijn werk is heerlijk en ik ga lekker door tot ik erbij neerval. Denk ik nu. Want natuurlijk blijf ik fit. Ga ik vanuit. Moet ik wel. Want er is een probleempje dat ik deel met steeds meer anderen: ik ben ZZP’er; Zelfstandige Zonder Pensioenopbouw. Wij kunnen niet met pensioen, al zouden we willen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/10/MevrouwbijMcDonalds.jpg)

Baantje bij MacDonalds; een kwestie van willen of moeten voor deze mevrouw? (Foto: Jim West / Alamy)

Wat zegt u? Ons wacht toch allen AOW? Ok, vanaf wanneer dan? Hoeveel zal dat zijn? Genoeg om rond te komen? Nou nee. Natuurlijk, ook mensen die ernaast nog pensioen opbouwen moeten nog zien wat ze straks krijgen. Maar het perspectief van de ZZP’er is – laten we zeggen – een interessante invalshoek om de oude dag te beschouwen. En dat heb ik gedaan.

NOOIT MEER MET PENSIOEN (VPRO 6-3-2016) 

0:00

/2342.0865

1×

'Wat een vreselijk onderwerp!,' riepen vrienden. 'Dat kan toch niks worden op de radio?' En toch is dat gelukt. Vonden diezelfde vrienden achteraf. Luister maar. Naar publiciste [Emma Brunt](https://nl.wikipedia.org/wiki/Emma%5FBrunt?ref=martenminkema.nl), die graag kalmer aan zou doen maar dat niet kan. En naar pensioensocioloog [Kène Henkens](https://nidi.nl/en/employees/kene-henkens/?ref=martenminkema.nl), die hier Amerikaanse toestanden ziet komen en klip en klaar waarschuwt: we moeten ons *allemaal* beter voorbereiden op later. Helaas, daarvoor ben ik al een tikkie aan de late kant.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/10/Koets.jpg)

In een enkel geval zijn de arbeidsvoorwaarden van dien aard dat levenslang doorwerken te doen is (foto: Creative Commons)

Ik kan nog een rubberbootje oppompen, maar een jacht zal het nooit meer worden. Is dat erg? Niet als je wensen beperkt zijn. En niet als je de reguliere economie straks zoveel mogelijk ontloopt. Want die stoomt onverbiddelijk door, of je kan meekomen of niet. En dan is het kwaad kersen eten op je oude dag. Lichtpuntje; overal in het land werken pioniers aan woonprojecten waarin je goed oud kan worden zonder veel geld achter de hand.

Maar het liefst wil ik dat het blijft als nu. Dat ik tot op hoge leeftijd mooie dingen kan maken. Net zoals parfumeur [Hugo Collumbien](https://nl.wikipedia.org/wiki/Hugo%5FCollumbien?ref=martenminkema.nl), 90 jaar toen ik hem interviewde in zijn witte jas tussen honderden flesjes met reukstoffen. En net zoals [Len Vale-Onslow](https://en.wikipedia.org/wiki/Len%5FVale-Onslow?ref=martenminkema.nl), 96 toen ik stomtoevallig zijn motorenwerkplaats in Birmingham binnenliep. Nog tot lang na ons gesprek repareerde hij de door hemzelf ontworpen [SOS-racemotoren](http://www.valeonslow.co.uk/?ref=martenminkema.nl), waarvan hij de laatste voor de oorlog had gebouwd.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Len-Vale-Onslow-1924.jpg)

Len Vale-Onslow (1900-2004) in 1924, meer dan 70 jaar voordat ik hem ontmoette in zijn garage in Birmingham, waar hij nog altijd zijn vooroorlogse motoren in reparatie nam.

Hierboven zie je Len in 1924 tijdens een race. Op nog geen kwart van zijn bijna 104 jaar lange leven, waarin hij nooit ophield met sleutelen en motorrijden. De foto is zowat antiek en ik word daar vrolijk van. Gewoon een eeuw lang doorgaan, pensioen en dood trotserend: zo kan het ook!

Met een beetje mazzel.
### Tussen Tent en Villa
URL: https://www.martenminkema.nl/tussen-tent-en-villa/
Last updated: 2026-06-30T09:49:44.000Z
In Nederland is ‘vakantiepark’ bijna synoniem voor Sporthuis Centrum. Zowat iedereen sliep ooit in de typische Sporthuis-bungalowtjes met schuifpui – iconisch voor Hollandse vakanties in de jaren zeventig en tachtig. Maar recreatieparken hebben een langere en brede geschiedenis, van ver voor en na Sporthuis Centrum. Nu mooi beschreven in het rijk geïllustreerde boek [Tussen Tent en Villa](http://www.nai010.com/tentenvilla?ref=martenminkema.nl) van Mieke Dings.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Site-Eemhof-interieur-640x450.jpg)

Vakantiepark Eemhof

Het begon allemaal met de ooit elitaire kampeersport, die een eeuw geleden overwaaide uit Engeland. De pioniers waren rijke terug-naar-de-natuur-idealisten en padvinders. Maar al snel ontdekten de socialisten het tentenkamp als ideaal bindmiddel voor de jeugd.

Intussen bevochten arbeiders hun eerste doorbetaalde vrije dagen. Op de rode campings verschenen huisjes voor arbeidersgezinnen die geen dure kampeeruitrusting konden betalen. Die vroege vakantiehutten waren basale onderkomens, met een waterpomp ernaast als toppunt van luxe.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Site-Vacantieregeling-640x430.jpg)

Vergelijk dat eens met het uitgekookte comfort van nu bij Center Parcs, Landal en Roompot. Het gerief is er groter dan thuis, met culinaire bungalows inclusief kok, Newborn-boerderijen om optimaal te genieten van je baby en luxe villa’s om je even miljonair te wanen. De vraag is nu: wat valt er nog te wensen? Zijn we aangekomen bij het einde van de geschiedenis van het recreatiehuisje? Voor VPRO’s OVT – en met raad en daad bijgestaan door Mieke – maakte ik een documentaire.

VAKANTIEPARKEN (VPRO 13-12-2015)

0:00

/1856.835958

1×

Bij de uitzending hoort ook een uitgebreid omslagartikel in de VPRO-Gids:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Site-Voorpagina-Vakantieparken-1.jpg)

Cover van [Leonie Bos](https://leoniebos.nl/?ref=martenminkema.nl)

[NAAR BUITEN!VPRO-Gids, 13 december 2015 NaarBuiten!.pdf535 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/NaarBuiten-.pdf "Download")

Waarin ik mijn verblijf beschrijf in De Witte Hoek, één van de zeldzame socialistische zomerhuisjes die nog staan. De architectuur is er fraai en uitgekiend, je voelt hier nog het vooroorlogs ideaal om arbeiders gezonde buitenlucht te gunnen in hun spaarzame vrije tijd. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/Site-WitteHoek.jpg)

En dan nog even terug naar Sporthuis Centrum, met de in ons collectief geheugen verankerde bungalowtjes. Duizenden zijn ervan gebouwd, met grote, onbewerkte B2-betonblokken waarmee muurtjes tot een paar meter hoog werden gestapeld. Bouwvakkers konden zo eenvoudig en snel de laatste stenen leggen zonder steiger of hoogwerker. Bovenop timmerden ze een tent-achtig raamwerk van ruw, zwart gebeitst hout met veel glas. 

Binnen hingen oranje gordijntjes en lagen kamerbreed bruine vloertegels tot in de zitkuil, nog zo'n innovatie. Daarmee waren deze huisjes trendsetters. Want zitkuilen doken sindsdien overal op bij mensen thuis en dat zal toch geen toeval zijn?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/SFA001016311.jpg)

Zitkuil thuis, geïnspireerd door Sporthuis Centrum?

We hebben die hele zitkuil-trend daarmee te danken aan [Jaap Bakema](https://nl.wikipedia.org/wiki/Jaap%5FBakema?ref=martenminkema.nl), de befaamde architect die alle bungalows ontwierp voor Sporthuis Centrum.

Al in 1962 – jaren voor de bouw van het eerste Sporthuis Centrumpark – introduceerde Bakema de zitkuil in Nederland op televisie in *Van Stoel tot Stad*. Of eigenlijk moet hier staan; *her*introduceerde hij de zitkuil. De grote *starchitect* van toen legt hier uit hoe dat zit (vanaf 2:05):
### Aap op Driewieler
URL: https://www.martenminkema.nl/aap-op-driewieler/
Last updated: 2026-06-30T09:38:44.000Z
Het is bijna niet meer voor te stellen, maar tot in de jaren zeventig mocht je een gorilla als huisdier houden. Of een meterslange krokodil, of een luipaard: het kon allemaal achter de voordeur. Nu behoort dat met stip tot de ‘Dingen die we Niet meer Doen’.

Pas in 1977 kwam de eerste Nederlandse lijst met verboden huisdieren. Waarop dus die gorilla, en orang-oetans en chimpansees. De lijst werd gaandeweg langer, met – als voorlopig sluitstuk op het moment dat ik dit schrijf – het verbod per 15 september 2015 op het houden en tonen van olifanten en tijgers in het circus. Wat blijft zijn jeugdherinneringen aan beesten in de piste en wilde privé-dieren thuis of in de straat.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Likoe.jpg)

Henri Campen en orang-oetan Likoe, 1971 (bron: Haags Gemeentearchief)

Zo had mijn vriend en radiomaker Mat Wijn begin jaren zeventig wel een heel bijzonder geval om de hoek in de Haagse buurt waar hij opgroeide. In de keurige Gerard Reijnststraat woonde een meneer met een gorilla en vijf orang-oetans in een benedenwoning. Geen idee hoe dat was afgelopen. We maakten een documentaire voor NPO Radiodoc:

DE AAP OP DE DRIEWIELER (VPRO 8-11-2015)

0:00

/2193.8416

1×

Mat kijkt in verbazing om. Want als kind vond hij er niks vreemds aan: apen hoorden er gewoon bij. Samen met *d*e uitzending verscheen ook een artikel:

[AAP IN HUISVPRO-Gids, 8 november 2015AapInHuis.pdf630 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/AapInHuis.pdf "Download")

De laatste tien of elf grote exotische dieren in privé-bezit – waaronder een handvol circusolifanten – dreigen door de nieuwste wetgeving gescheiden te worden van hun baasjes. Ze mogen vanaf januari 2016 niet meer meereizen met het circus, dus waar moeten ze naartoe? De circuswereld is boos en wil een uitzonderings- of (als het echt niet anders kan) uitsterfregeling, maar Den Haag lijkt daar niet over te willen praten.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/09/NL-HaNA_2.24.01.05_0_928-0125-klein.jpg)

Olifant Bijoya van Circus Krone op zijn driewieler (Rob Mieremet / Nationaal Archief CC0)
### Gemak dient de Mens
URL: https://www.martenminkema.nl/gemak-dient-de-mens/
Last updated: 2026-06-26T11:23:39.000Z
Dan nu een uit het leven gegrepen en door de voorzienigheid ingeschonken moment van bezinning. Welwillend ondergaan door Mat Wijn.
### Pareidolia (1)
URL: https://www.martenminkema.nl/pareidolia/
Last updated: 2026-06-30T09:32:03.000Z
Uit een mail die ik afgelopen maand stuurde naar Unilever: 'Bij deze een beetje merkwaardige vraag, in verband met het verschijnsel pareidolie, waarbij de toeschouwer een herkenbaar patroon meent te zien in een willekeurige vorm, bijvoorbeeld een wolk. Denk aan schaapjes en schepen. Op wiki staat [het zo omschreven](https://nl.wikipedia.org/wiki/Pareidolie?ref=martenminkema.nl).

Een interessant psychologisch verschijnsel, vindt u ook niet? Nu kwam ik van het weekeinde bij Vogelenzang een Cornetto-reclamezuil tegen waar de pareidolie overduidelijk is: je ziet een gezicht, dat van opzij bekeken zelfs een neus blijkt te hebben.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/CORNETTO-GEZICHT-B-3.jpg)

De linker- en rechterhelft van het gezicht hebben symmetrie, de lasnaad van het plastic zit precies in het midden. Mijn vraag is nu: is dit gezicht toeval of opzet van de ontwerpers? In het eerste geval is er sprake van een echte pareidolie, in de het tweede geval meer van een grap voor de goede kijker. Hoe dan ook zou ik graag met de ontwerpers in contact treden. Is dat mogelijk? Bij voorbaat dank voor uw reactie.'

Lange tijd was er ijzige stilte van de kant van Unilever, ondanks het herhaald verzenden van mijn verzoek. Was ik nou een verstokte pareidolia-believer, of heb ik hier een punt? Kijk nou naar die coupe, die mond, die bakkebaarden, die neus die van opzij nog duidelijker is.. Cornetto kijkt ons een beetje onbestemd aan, neutraal misschien - maar allesbehalve feestelijk met die streepmond en toegeknepen oogjes. Wat wil Cornetto van ons?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/CORNETTO-GEZICHT-C-640x480-2.jpg)

Eindelijk bericht. Mijn mails waren verkeerd terecht gekomen. Thijs Sleddering - Senior Brand Manager Icecream bij Unilever - mailt: 'Wat interessant! Dit was mij nog nooit opgevallen. Het lijkt mij dat dit niet de bedoeling is, in ieder geval niet vanuit ons, maar laten we het aan de ontwerpers vragen.'

Waarop ik: 'Zeer benieuwd en dank voor uw antwoord. Ik hoop niet dat dit leidt tot een verandering in het ontwerp, want zoiets is een verrijking van het straatbeeld. De enkeling die het opvalt zal het kunnen waarderen en er net als ik de grap van inzien - of het nou toeval is of niet.'

En weer wat later bericht Iosja Remers, Marketing Assistant Impulse Ice Cream: 'Wat bijzonder dat dit u is opgevallen. Ik heb navraag gedaan bij het designbureau maar het gezicht wat in de Cornetto reclame zuil te zien is blijkt echter gewoon toeval te zijn. Het design zal wel hetzelfde blijven.'

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Unilever-logo-klein.jpg)

Het gaat hier dus om een echte pareidolie! Hoewel, er is nog een kleine kans dat hier toch sprake is van een [subliminale boodschap](https://nl.wikipedia.org/wiki/Subliminale%5Fboodschap?ref=martenminkema.nl) om de verkoop te stimuleren.. Hoe dan ook is het goed nieuws dat de Cornetto's blijven staan. Ook omdat ik niet verantwoordelijk wil zijn voor het vervangen van honderden plastic reclame-zuilen. Voor zo'n aanslag op het milieu zou ik me erg schamen. En Cornetto-kop zou zeker 's nachts bij mij komen spoken om zijn karaktermoord te wreken.

Voor meer over pareidolia op deze site kun je [hier](https://www.martenminkema.nl/pareidolia-2-2/) klikken.
### Haat doet Leven
URL: https://www.martenminkema.nl/haat-doet-leven/
Last updated: 2026-06-26T11:22:38.000Z
Naast geloof, hoop en liefde is haat een krachtig levenselixer. Vandaag kwam ik een energiek voorbeeld tegen in de vorm van een zorgvuldig geformuleerd briefje. Het is met veel tape geplakt aan een zuil in de parkeergarage van het Berlijnse Charité-ziekenhuis, pal naast een plek gereserveerd voor gehandicapten. Leest u even mee?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Briefje2.jpg)

*Was bist du nur für schäbiger Mensch. Fluch über Dich! 67€ musste ich für den von Dir gemachten Schaden zahlen. Schäme* Dich! Meine *Krankheit wünsch ich Dir. Ein Anwohner*

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Briefje3.jpg)

Het is duidelijk: de schrijver is onmetelijk onrecht gedaan. Eerst door ziekte, en daarna ook nog door een medemens. Misschien was het een krasje op de lak, of een deuk in de rollator; het doet er niet toe. En ook de schuldige doet er niet toe. Wat hier eigenlijk staat, is dat ellende het enige houvast is in het bestaan van de schrijver. Die daar dus op moet bouwen om er nog wat van te maken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Briefje-Slot.jpg)

*Wer das Plakat entfernt, soll Unglück erfahren! April 2015*

Ik kan mij vergissen, maar ik denk dat de auteur nog jarenlang te leven heeft. En dat vooral om dagelijks te kunnen checken of de boodschap hier nog hangt.
### Veilig over 't Randje
URL: https://www.martenminkema.nl/veilig-over-t-randje/
Last updated: 2026-06-30T09:30:26.000Z
Het woord 'veiligheid' ligt Nederlanders in de mond bestorven. Luister naar het nieuws, politici en de buurman: veiligheid is onze nationale obsessie. En dat, terwijl het hier al zo veilig is. Hoewel. Misschien is veiligheid niet meer dan een illusie. Misschien werkt ultieme veiligheid wel onveiligheid in de hand.

Zoals bij die co-piloot van Germanwings, die zich hermetisch kon afsluiten en het vliegtuig laten crashen omdat cockpitdeuren na 9-11 terrorisme-proof zijn gemaakt. Los daarvan: wat is nog de lol van een leven waar alle risico uit is gefilterd? In de documentaire Veilig tot over 't Randje zoek ik de grenzen van onze zekerheden op. En dat samen met mijn vriend en radiocollega [Gerrit Kalsbeek](https://nl.wikipedia.org/wiki/Gerrit%5FKalsbeek?ref=martenminkema.nl), tevens verzamelaar van [bijzondere wereldmuziek](https://lolaradio.blogspot.com/?ref=martenminkema.nl), die herstellende is van keelkanker en veel tijd heeft om na te denken over zijn en onze veiligheid.

VEILIG OVER 'T RANDJE (VPRO 14-6-2015)

0:00

/2238.90285

1×

Geluisterd? Dan is de kans groot dat u denkt: goh, wat een goed verhaal van die Henk Weltevreden, dat wil ik nog even apart en onverkort horen. En wat slaat Rob de Wijk weer de spijker op z'n kop. Graag meer van dat. Daarom hieronder langere versies van hun interviews.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Bij-Henk-Weltevreden.jpg)

Henk Weltevreden (links) en Gerrit Kalsbeek op Solex-tour bij het Lauwersmeer

Allereerst [Henk Weltevreden](http://www.henkweltevreden.nl/?ref=martenminkema.nl) die als schrijver, filosoof, radiomaker en reiziger al 181 landen bezocht (en die daarom met open armen binnengehaald dient te worden door de [Travelers' Century Club](https://en.wikipedia.org/wiki/Travelers%27%5FCentury%5FClub?ref=martenminkema.nl)). Henk reisde veelvuldig naar Noord-Korea, het veiligste land ter wereld - als je maar in de pas loopt. Fietsen in Pyongyang doe je rechtuit, slingeren is verdacht. Het regime heeft een bloedhekel aan toeval, want daarmee begint de vrijheid. Maar, zo vertelt Henk, soms kruipt het bloed waar het niet gaan kan en steekt heerlijke onveiligheid de kop op. Dit kijkje in de Noord-Koreaanse ziel duurt 9 minuten.

HENK WELTEVREDEN

0:00

/539.428575

1×

Dan [Rob de Wijk](https://nl.wikipedia.org/wiki/Rob%5Fde%5FWijk?ref=martenminkema.nl), die vertelt over de grote gevaren voor onze veiligheid in Europa, die we alleen de baas kunnen door samenwerking binnen de EU. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/11/Rob-de-Wijk-1.jpg)

Helaas laten onze politici het lelijk afweten. De lengte van zijn belangrijke pleidooi is 10 minuten.

ROB DE WIJK

0:00

/604.3951

1×

Hoezeer is onze privacy al aangevreten door veiligheidsmaatregelen? Daphne van der Kroft van [Bits of Freedom](https://www.bof.nl/?ref=martenminkema.nl) en Dirk Poot van de [Piratenpartij](https://piratenpartij.nl/?ref=martenminkema.nl) schetsen hoe dat proces steeds sneller gaat. En wat je daartegen kan doen. Dit verhelderende gesprek duurt 12 minuten.

BITS OF FREEDOM & DE PIRATENPARTIJ

0:00

/743.288175

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Bij-de-BOF1.jpg)

Daphne van der Kroft van Bits of Freedom en Dirk Poot van de Piratenpartij, geflankeerd door radiomakers Gerrit Kalsbeek en Marten Minkema.

En last but not least socioloog [Abram de Swaan](https://nl.wikipedia.org/wiki/Abram%5Fde%5FSwaan?ref=martenminkema.nl), met rake voorbeelden van doorgeschoten veiligheidsdenken. Die wijzen meer op lafheid dan daadkracht van de overheid. En hoe veilig is de burger voor die overheid? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Abram-de-Swaan.jpg)

Het is deze kleine 20 minuten prettig luisteren naar De Swaan.

ABRAM DE SWAAN

0:00

/1133.66205

1×

**Update 25-8-2015**: De Swaan merkt in het gesprek op dat het 'gedonderjaag' en 'het saaie drama' van de veiligheidsmaatregelen op vliegvelden nog niet is doorgedrongen tot internationale treinen als de Thalys.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Thalys-krant1.jpg)

Een krantenkop daags na de mislukte aanslag in de Thalys.

Het is nog geen drie maanden later en de goden zij dank mislukte [aanslag](https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/vier-mannen-voorkomen-aanslag-thalys-61401?ref=martenminkema.nl) van een gek in de Thalys roept de reflexen op die De Swaan zo scherp uittekent. Politici roepen meteen om [beveiliging](http://nos.nl/artikel/2053327-extra-controles-op-internationale-treinen-en-stations-in-belgie.html?ref=martenminkema.nl) zoals bagage-checks op het perron, en de media bauwen hen na. Het gedonderjaag en het saaie drama op de stations kan beginnen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Thalys-krant2.jpg)

Veiligheids-reflex na mislukte aanslag in de Thalys.

Voorkom je daarmee een volgende terroristische aanslag? Welnee. En wat lever je in met al die beveiliging? Veel. Gelukkig zijn er ook verstandige stemmen, die uitleggen dat 100% veiligheid niet mogelijk is.

Zelf een beetje opletten in de trein kan geen kwaad, maar relativeringsvermogen en kritisch nadenken zijn pas echt belangrijk. Want met domme angst speel je zowel terroristen als onze *homegrown* populisten in de kaart - en dat is pas echt gevaarlijk.
### Hypernaturamia
URL: https://www.martenminkema.nl/hypernaturamia/
Last updated: 2026-06-26T11:17:30.000Z
De natuur is groter dan wij. Ook als die daarbij een handje is geholpen, zoals deze buxusbal in een verder keurig kortgehouden straat. Maar dit is niet zomaar een buxusbal. Deze bal heeft de boel overgenomen, het huis tot bijzaak gemaakt. Ik bel aan, want is dit echt te bedoeling? Wout Hupkens doet open en knippert onwennig in het licht. Hij leeft in constante schemer, de bal blokkeert alle zon. Ja, dit is inderdaad uit de hand gelopen en hij wil wel uitleggen hoe.

Ooit was dit een aardig voortuintje, met hortensia's, een Japanse kers en rozen. De buxusbal was er ook al, een huwelijkscadeau waar de Hupkens een hekel aan hadden, maar die vanwege het regelmatige bezoek van de schenker niet weg kon. Daar was mee te leven, want zo'n buxus is met regelmatig snoeien in toom te houden.

In 1981 ging het echtpaar Hupkens op koperen huwelijksreis naar Wenen. Daar nam ze de paardenkoets richting Schönbrunn voor een wandeling door het Slotpark. Dat staat bekend om het extreme snoeiwerk, maar dat wisten ze niet. Geen boom te groot en geen heg te breed of er is wel een hoogwerker of rijdend platform aan het werk om de bladlijn gelijk te trekken. Door de jaren heen ontstond zo een strakke snoeituin met de dimensie van een groot bos.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/MensMaat.jpg)

Wout Hupkens (stipje bij blauwe pijl) ervaart hypernaturamia (foto: Gertie Hupkens)

Wout vertelt hoe hij een laan langs zo'n heg wilde aflopen, op zoek naar een koffiehuis met Apfelstrudel. Maar die laan leek steeds verder te rekken, er kwam geen eind aan. 'Met iedere stap voelde ik me steeds meer Pinkeltje.' Echtgenote Gertie Hupkens verschijnt in het halfduister achter haar man. Ze trekt een foto van het prikbord in de hal. 'Die heb ik toen van Wout genomen.' Zeker is dat Wout van voor de foto een andere was dan de Wout erna.

Gertie: 'We waren altijd dik tevreden hier, maar eenmaal terug uit Wenen vond Wout opeens alles te klein. Ons huis, de straat, het dorp. Hij kreeg het benauwd, letterlijk, raakte overspannen. We hebben hulp gezocht, kwamen in een medische molen. Hij is binnenstebuiten gekeerd, maar ze konden niets vinden. Eenmaal in de ziektewet richtte Wout zich op de buxusbal. Op een zondag in alle vroegte om een uur of vier. Ik denk, waar is Wout? Nou in de voortuin, kunstmest voerend aan die bal. En in de achtertuin pootte hij 's middags nog eentje, bij aankoop al een flinke hoor, heel prijzig en inclusief brochure met groeiplan. Het gaf hem weer een doel, zei hij. Nou ja, dat is nu dertig jaar geleden. Ik zou die ballen dolgraag intomen, maar dan krijgen we woorden. Het heeft nog jaren geduurd voordat een Engelse arts met een diagnose kwam wat Wout mankeert. Het is hypernaturamia, waarschijnlijk opgelopen in Wenen. Daar is niks aan te doen, we moeten ermee leven. Wilt u de buxusbal achter ook zien? Die is écht groot hoor, we leven al jaren in onmin met de buren.'

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Buxusbal-2.jpg)

De buxusbal in de voortuin van de familie Hupkens. De grotere broer staat in de achtertuin en kreeg ik niet geheel op de foto.

Van hypernaturamia had ik nog nooit gehoord. Het blijkt een uiterst zeldzaam zusje van het Syndroom van Stendhal, waarbij het slachtoffer helemaal wordt overrompeld en vermorzeld door de schoonheid van kunst. Dat is nog te behandelen, door bijvoorbeeld nooit meer naar Florence te reizen. Maar bij hypernaturamia kan iemand een overweldigende natuurbeleving niet goed verwerken, en dat kan altijd en overal gebeuren. Niet alleen in Yellowstone National Park, maar ook op de eerste lentedag of bij een bonsaiboompje. De storing is in 1965 voor het eerst beschreven door de Britse hoogleraar psychiatrie Gary Treebender en ook bekend als het Syndroom van Caspar David Friedrich. Het is een kortsluiting in het hoofd, waarschijnlijk veroorzaakt door een acuut intern conflict tussen cultuur en natuur. De patiënt voelt een onstuitbare drang om de balans weer te herstellen, wat van z'n levensdagen nooit gaat lukken natuurlijk. De schade is plotseling en blijvend, maar je kunt er wel heel oud mee worden. 

Ook Wout nodigt mij nu binnen. 'Wilt u een kopje buxusthee?'

**Let op*: voorgaande is allemaal uit mijn duim gezogen. Dat zeg ik maar even, ik moet uitkijken daarmee, het is een syndroom van deze tijd dat velen fictie en werkelijkheid niet meer op eigen kracht weten te scheiden en daarom saaie duidelijkheid eisen. Maar: die Buxusbal staat daar echt. En ik heb dus nog steeds geen antwoord: waarom kiezen mensen voor reusachtige buxusballen en andere tirannieke beplanting in de tuin? Iemand?*
### De Helm
URL: https://www.martenminkema.nl/de-helm/
Last updated: 2026-06-30T09:19:39.000Z
Iedereen heeft thuis spullen die zijn bewaard omdat er een persoonlijk verhaal aan zit. De haarborstel van oma, het eerste kinderschoentje. Maar wat deed die Duitse helm uit de oorlog toch bij ons thuis in de verkleedkist?

Die vraag stelde ik me pas als volwassene. Als kind zag ik de helm enkel als spannend speelgoed voor buiten op het hoofd, met in de hand zo'n beige pvc-pijp om pijltjes van gerold papier en witte sneeuwbessen mee weg te blazen. De helm zou van een dode Duitser zijn geweest, meer wist ik niet.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Helm-interieur-site.jpg)

Binnenkant van de Duitse helm van flg. Anton Schubert

Maar toen ik eenmaal een naam op de leren voering ontdekte, groeide langzaam de nieuwsgierigheid. En ten slotte wilde ik alles over Flg. Anton Schubert weten. Wie was hij? Hoe kwam hij aan zijn einde en wat heeft mijn familie daarmee te maken? Luister naar een persoonlijke speurtocht voor VPRO's geschiedenisprogramma [OVT](https://www.vpro.nl/ovt?ref=martenminkema.nl), die leidt naar de zwarte, laatste oorlogsdag in het Friese dorp Ureterp. 

DE HELM (VPRO 3-5-2015)

0:00

/2194.80815

1×

Bij de uitzending schreef ik ook een artikel in de VPRO-Gids:

[DE HELMVPRO-Gids, 3 mei 2015DeHelm.pdf504 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/DeHelm.pdf "Download")

De helm ligt nu in een vitrine van het Fries Verzetsmuseum in Leeuwarden.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Verhaal-over-de-helm.jpg)

Ureterp, april 1945\. Helemaal rechts op de Canadese rupswagen staat mijn vader Jacob Jan Minkema met jeugdvriend Wieger Gorter (archief familie Onbelet)

Met dank aan geluidskunstenaar Mat Wijn en radio-technicus Berry Kamer.
### Doodsangst
URL: https://www.martenminkema.nl/doodsangst/
Last updated: 2026-06-30T09:15:48.000Z
Soms is het een tijdje weg. Dan heb ik het te druk met leven, en lijkt er nog zoveel tijd. Maar regelmatig trapt het besef van eindigheid mijn deur in, en logeert dan dagenlang als ongenode gast in huis. Waar is dat nou voor nodig? Ik wil er vanaf, en misschien zegt u: ja ik ook!

Dan is de radio-documentaire Doodsangst aan u besteed, waarin ik te rade ga bij mijn buren, psychiater en filosoof [Damiaan Denys](https://nl.wikipedia.org/wiki/Damiaan%5FDenys?ref=martenminkema.nl) en de psychologen [Enny Das](https://www.ru.nl/personen/das-h/?ref=martenminkema.nl) en [Sibe Doosje](https://www.linkedin.com/in/sibedoosje/?locale=nl%5FNL&ref=martenminkema.nl). Ook reisde ik naar mijn levenswijze vriend [Peter Flik](https://nl.wikipedia.org/wiki/Peter%5FFlik?ref=martenminkema.nl) in Hongarije, die ooit een wel heel directe therapie kreeg tegen zijn angst voor de dood.

DOODSANGST (VPRO 22-3-2015)

0:00

/2271.9216

1×

En dan een toegift, hieronder de bekijken. Coda is een korte Ierse animatiefilm over het accepteren van de dood. Ik ben vaak in Ierland geweest om kopje onder te gaan in haar uitgestrekte, natte natuur in bruinen, loodgrijzen en felgroen. Dan voelde ik mij klein en tijdelijk - en had daar alle vrede mee, daar wel. Coda speelt in Dublin - dat voor mij altijd is verbonden met 'The Dead' van James Joyce, het meest ontroerende verhaal over sterfelijkheid dat ooit is geschreven. Filmbeelden kunnen daar nooit tegenop, maar Coda komt op geheel eigen wijze een heel eind - oordeel zelf:
### Mevrouw met Rood Hoedje
URL: https://www.martenminkema.nl/mevrouw-met-rood-hoedje/
Last updated: 2026-06-30T09:12:12.000Z
Iedere moeder is bijzonder, en allemaal op hun eigen manier. Die van mij bijvoorbeeld en onder meer omdat ze alles in het leven aanpakt met energie voor twee. Wat zeg ik: vijf! Vroeger was ze notaris maar na haar pensioen besloot ze van de ene dag op de andere om tweedehands boekenverkoper te worden. Iedere vrijdag staat Marijke Leibbrandt op de boekenmarkt op het Amsterdamse Spui, waar iedereen haar kent als De Mevrouw met het Rode Hoedje. En zo heet ook de radio-serie die ik over haar maakte voor NPO Radiodoc.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/MarijkeLeibbrandt.jpg)

Marijke Leibbrandt

Ik ben natuurlijk erg trots op mijn moeder, die met haar 73 jaar reuze interessant maar ook zwaar werk doet. Samen met haar man Wybe woont ze in een huis dat inmiddels bol staat van de boeken. Daarom maak ik mij ook wat zorgen. Luister maar:

DE MEVROUW MET HET RODE HOEDJE - DEEL 1 (VPRO 18-1-2015) 

0:00

/593.016

1×

Dat het huis bol staat is een *understatement*. Er kunnen alleen nog maar boeken bij op het dak. Maar de verleiding om *nog* meer boeken in te slaan is erg groot. Want er komen steeds sneller steeds meer tweedehands boeken op de markt. Iedereen doet ze de deur uit en stapt over op Ipads en E-readers. Dat is heel jammer, want boeken geven huis en leven kleur. Het is mij volstrekt onduidelijk waarom je zoiets dierbaars als een goed boek in een computer zou willen stoppen. Een gelezen boek is een metgezel waarvan je de gehavende rug af en toe ziet opkleuren in het strijklicht van de ochtend- of avondzon die op de boekenkast valt. En dat je dan denkt: o ja! Dat verhaal, op dat moment, met die geur, dat gevoel.

DE MEVROUW MET HET RODE HOEDJE - DEEL 2 (VPRO 25-1-2015) 

0:00

/610.704

1×

Bovendien: hoeveel boeken kan je in een mensenleven nou lezen? Het is een vorm van domheid om te pronken met drieduizend boeken op je Ipad die bestaan bij de gratie van een batterijtje. Het is nihilistische opschepperij, een beetje lachwekkend. Maar goed. Al die tweedehands boeken rollen intussen richting handelaren. Die zich ook geen raad meer weten met al die toevloed.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Site-foto-Spui.jpg)

Mijn ouderlijk huis ligt dus vol met boeken, een nabijgelegen schuur ook en haar bestelauto en zelfs de stationwagon van Wybe fungeren als opslag. Waar moet dit heen? Tegelijk begrijp ik erg goed hoe dit zover kon komen. Ook ik vind boeken onweerstaanbaar en kan de tintelende hebberigheid meevoelen als weer een partij in bananendozen binnenkomt. In deze serie is dan ook te horen hoe ik zelf onderdeel word van het probleem.

DE MEVROUW MET HET RODE HOEDJE - DEEL 3 (VPRO 1-2-2015) 

0:00

/584.976

1×

Intussen kunt u heel wat moois vinden in haar online winkel [Menetti](https://www.boekwinkeltjes.nl/v/menetti/?ref=martenminkema.nl) onder het dak van Boekwinkeltjes.nl 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Site-foto-Haarlem.jpg)
### Daar is de Post!
URL: https://www.martenminkema.nl/daar-is-de-post/
Last updated: 2026-06-30T09:00:00.000Z
Het gaat wel en niet goed met de post. Het gaat wel goed omdat we steeds meer pakketten versturen, het gaat niet goed omdat de gewone post in Nederland jaarlijks met tien procent afneemt. Zo is het snel afgelopen met de brief, de postzegel en de dagelijkse postbezorging, ooit zo essentieel voor onze samenleving. Dus wat gaat hier verloren?

Om dat scherp te krijgen maakte ik een tweeluik voor VPRO's [OVT](http://www.vpro.nl/programmas/ovt?ref=martenminkema.nl), met allereerst een ode aan de uitgestorven lokettist op het postkantoor. En aandacht voor vergeten kanten van het postbedrijf, zoals briefcensuur en de krankzinnige *Drijvende Brandkast*, waarover ik ook het artikel [Kluis Overboord](https://www.martenminkema.nl/de-drijvende-brandkast/) schreef.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-afbeelding-trein-640x418-1.jpg)

Treinexpediteurs in een postrijtuig op 27 november 1971 (collectie Georg Groenveld)

Verder komt de posttrein aan bod, waarop alleen de beste sorteerders van de PTT door nachtelijk Nederland mochten rijden. Als *expediteur* verdiende je beter dan collega's op kantoor, maar je moest wel treinbenen hebben en een ijzersterk geheugen voor de locaties van alle steden, dorpen en kleinste gehuchten langs het traject. Hoor het in: 

DAAR IS DE POST! - DEEL 1 (VPRO 14-12-2014)

0:00

/1921.018833

1×

Het laatste postkantoor van Nederland sloot in 2011\. Dat was de kathedraal op het Neude in Utrecht, het mooiste posthuis van het land. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2025/10/PostkantoorUtrecht.jpeg)

Als laatste van alle Nederlandse postkantoren sloot die op het Utrechtse Neude op 28 oktober 2011 (foto: Isabelle Cornet / Wikimedia Commons)

Post- en pakketpunten kwamen ervoor in de plaats, Tante Pos zelf is alleen nog rijdend en wandelend in het straatbeeld present. En als je nu een postbode ziet, is het meestal een post*besteller*. Die sorteert en bundelt de post niet meer, maar bezorgt alleen. Veel verhalen over en van de postbode in: 

DAAR IS DE POST! - DEEL 2 (VPRO 21-12-2014)

0:00

/1817.417167

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Giele-Roelofs-1941.jpg)

Affiche voor duidelijke nummering (door lichtgevende verf?) tijdens de verduistering in oorlogsjaar 1941, ontworpen door Giele Roelofs

Waarin ik ook een bezoek breng aan de afdeling *Onbestelbare Stukken* van PostNL, waar postmedewerkers op geheime locatie de hele dag post openscheuren en daarmee het briefgeheim breken - en dat mag! Maar alleen hier. En grafisch ontwerpers [Paul Hefting](https://nl.wikipedia.org/wiki/Paul%5FHefting?ref=martenminkema.nl) en [Julius Vermeulen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Julius%5FVermeulen?ref=martenminkema.nl) halen herinneringen op aan hun samenwerking bij de wereldberoemde *Dienst Esthetische Vormgeving* van de PTT.

Tot slot een portret van de Beemster postbode Siem Bruin met zijn posthond voor melkfabriek De Tijd: 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/posthond3.jpg)

Ik kreeg de foto van postkenner John Dehé, die in zijn boek *Loont den Bode* schrijft: 'De hond had een speciale band met de kantoorhouders en de bestellers: dagelijks liep hij geheel zelfstandig naar het 300 meter verder gelegen hulppostkantoor om er de post op te halen.'

Ook met dank aan het voormalig Museum voor Communicatie in Den Haag en Berry Kamer die de radiotechniek deed voor dit tweeluik.
### De Drijvende Brandkast
URL: https://www.martenminkema.nl/de-drijvende-brandkast/
Last updated: 2026-06-30T08:47:24.000Z
In het Museum voor de Mooiste Mislukte Uitvindingen moet de drijvende brandkast een ereplaats krijgen. Zelden kwamen technisch wonder, bravoure en tomeloze dadendrang zo naadloos samen in een heilloos project. Fascinerend, maar een drama voor de spil van het avontuur, zakenman Cornelis van Blaaderen. 

Over zijn verhaal maakte ik [radio](https://www.martenminkema.nl/daar-is-de-post/) en schreef ik een artikel voor de VPRO-gids:

[DE DRIJVENDE BRANDKASTVPRO-Gids, 14 december 2014DrijvendeBrandkast.pdf608 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/DrijvendeBrandkast.pdf "Download")

of lees hieronder de comfortabeler webversie:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-VPROGids201450_Drijvende_Brandkast-test-2.jpg)

## Kluis overboord

**Wie kent nog de Drijvende Brandkast? Waarin technisch vernuft, bergen geld, postzegels, hebzucht en domme pech opstuwden tot een Hollands drama.**

Soms is een verhaal zo wonderlijk, dat zelfs het bewijs onwerkelijk aandoet. Toch komt de Drijvende Brandkast echt binnenrollen uit het depot. Nou ja, in miniatuur dan. De koperen capsule omklemd door vier spinachtige poten is het demonstratiemodel waarmee de uitvinder de boer op ging, en de enige hardware die overbleef van zijn onderneming met kluizen van duizenden kilo's staal, tienduizenden speciaal gedrukte postzegels en honderdduizenden zeemijlen. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Model-kleiner-formaat.jpg)

Hier in het Haagse Museum voor Communicatie\* buigt Gert Holstege zich enthousiast over het model en wil van alles aanwijzen. 'Afblijven!', waarschuwt de conservator. Als Holstege niet mag, dan niemand. Want de hersenonderzoeker en filatelist is de enige grote kenner van deze geschiedenis, die begint in april 1912.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/CornelisVanBlaaderen.jpg)

Cornelis van Blaaderen

De Titanic is net gezonken en zakenman Cornelis van Blaaderen uit Breukelen leest in de krant over bergen goud en waardevolle post die mee naar de bodem zijn gesleurd. Jaarlijks vergaan wel duizend schepen, dus dat telt op. Zou het niet mooi zijn als die kostbaarheden bij een ramp waterdicht verpakt blijven dobberen?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-scheepswrakken.website-kleur.jpg)

Nog geen jaar later heeft Van Blaaderen een plan klaar en schrijft de Posterijen over zijn grote safe met drijfvermogen voor op het dek van lijnschepen. Binnenin is plaats voor tonnen aan edelmetaal, post, geld en zelfs een extra plofkluis voor geheime documenten. De deur is een dikke brandkast waardig en vanaf de brug is altijd zicht op het gevaarte, zodat krakers geen kans krijgen. Bij brand kan de capsule 1700 graden verdragen en als het schip zinkt, zal de kluis zich op tien meter diepte automatisch loswurmen uit zijn houder en naar de oppervlakte schieten. Tegelijk gaat dan een uurwerk lopen dat van alles in gang zet. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Tekening-Drijvende-Brandkast-.jpg)

Uit de brochure van Van Blaaderen

Allereerst klapt een antenne uit met een vlag en begint de boordbatterij een rode lamp bovenop de romp en een ontvanger te voeden. Zodra die radiosignalen opvangt van een passerend schip binnen dertig zeemijl, gaat een relais om en schiet de Drijvende Brandkast een etmaal lang ieder uur een vuurpijl af. Komt het schip binnen tien zeemijl, dan blaast iedere tiende minuut een misthoorn. Het mechaniek loopt drie maanden, dus tijd genoeg voor een zoektocht. Al met al dus een technisch wonder en een voorloper van de hedendaagse zwarte doos. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-brandproef-website.jpg)

Brand- en drijfproef op maandag 13 juli 1914 bij Urk, waarvan de volgende dag [een uitvoerig verslag](https://archief.martenminkema.nl/wp-content/uploads/2021/12/Schager-Courant-14-juli-1914-Reportage-branddrijftest-van-de-drijvende-brandkast.pdf?ref=martenminkema.nl) in de Schager Courant.

Een extra verkoopargument van Van Blaaderen is dan ook dat drenkelingen meer overlevingskans hebben in de buurt van zijn drijvende kluis. Nu is dat discutabel, want de gladde capsule biedt geen enkel houvast. Nee, dan de Amerikaan Dalton, die een halve eeuw eerder patent kreeg voor een drijvende scheepsbrandkast zonder technische snufjes, maar wel met humanitaire touwlussen om je aan vast te grijpen. 

De safe van Van Blaaderen draait duidelijk alleen om harde business, miljoenen guldens zelfs. Want er gaat heel wat waardevolle post heen en weer tussen Nederland en Nederlands-Indië, en de verzenders willen in ruil voor veiligheid vast wel een duur plekje in de kluis betalen. De procedure daarvoor is eenvoudig. Je moet enkel naast de gewone frankering een extra brandkastzegel plakken waarvan de opbrengst deels naar Van Blaaderen gaat.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-vervaardiging-brandkasten.website.jpg)

Productie van drijvende brandkasten in een Berlijnse fabriekshal van de firma Julius Pintsch.

De Posterijen en het ministerie van Koloniën reageren enthousiast, maar post valt onder Waterstaat en daar is minister Lely niet gediend van inmenging door een commercieel bedrijf. Hij stelt zoveel voorwaarden dat het plan in een la verdwijnt. Intussen woedt de Eerste Wereldoorlog en torpederen Duitse onderzeeërs meer schepen dan ooit naar de kelder. In 1918 maakt Lely plaats voor minister König en die gaat alsnog met Van Blaaderen in zee. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-VanBlaaderen-brandkast.website.jpg)

De trotse Van Blaaderen bij drijvende brandkasten in wording. 

De ondernemer krijgt zelfs gedaan dat hij in eigen beheer brandkastzegels mag drukken bij Joh. Enschedé in Haarlem, waar alle bankbiljetten en postzegels vandaan komen. 'Dat was ongehoord en uniek,' zegt Gert Holstege nu. 'Postzegels hadden een officiële status, het waren echte waardepapieren van de Staat.' 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-BZ-150CENT-klein-1.jpg)

Ontwerp Leo Gestel

Als klap op de vuurpijl kan de entrepeneur zelfs het ontwerpproces van de zegels sturen via een prijsvraag waar bevriende collega's van zijn broer en kunstenaar Gerrit van Blaaderen aan meedoen. De winnende zegels van [Lion Cachet](https://nl.wikipedia.org/wiki/Carel%5FAdolph%5FLion%5FCachet?ref=martenminkema.nl) en [Leo Gestel](https://nl.wikipedia.org/wiki/Leo%5FGestel?ref=martenminkema.nl) zijn werkelijk fraai. Op een aanstormende oceaan in diepe kleuren deint de Drijvende Brandkast steeds kaarsrecht op de woeste schuimkoppen. Daarboven straalt en flitst haar antenne boven alle natuurgeweld uit, omringd door engelachtige vogels of een stervormig aura. Kortom: uw post is hier nog veiliger dan aan boord van het schip. Laat maar zinken, die schuiten!

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Safe--2.jpg)

Voorjaar 1921 is het zover. Vanaf nu vertrekt elke twee weken een schip met een Drijvende Brandkast aan dek vanuit Nederland naar Nederlands-Indië en vice versa. De zeven brandkastzegels zijn te koop op het postkantoor vanaf vijftien cent per twintig gram, de duurste zegel is fl. 7,50\. Van Blaaderen krijgt vijf-achtste van de opbrengst en de Staat de rest. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-brandkastophetdek.website-frisser.jpg)

Zowel Cachet als Gestel ontwierpen hun zegels vanuit dit zij-aanzicht van de brandkast.

Ongetwijfeld volgt de buitenlandse concurrentie het experiment met argusogen. Algemeen Handelsblad schrijft over de Italiaanse ingenieur Marzio de Bari, die stomtoevallig een bijna exacte kopie heeft ontworpen van de Hollandse Drijvende Brandkast. De Italiaanse regering is voornemens exemplaren op al haar mailboten te installeren. En in de haven van Baltimore demonstreert uitvinder Menotti Nanni zijn waterdichte safe door zelf in de capsule te kruipen die overboord wordt gegooid. Na twaalf lekkende minuten onder water kan hij nog net van de verdrinkingsdood worden gered. Over de kluizen van Bari en Nanni kan ik verder niets terugvinden, misschien is er lering getrokken uit het lot van Van Blaaderen. Want vanaf het begin valt de belangstelling tegen. En niet zo'n beetje, maar dramatisch.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-BZ-60CENT-klein-1.jpg)

Ontwerp Lion Cachet

In het museum legt Gert Holstege een paar albums op tafel die zijn gevuld met verstuurde brandkastbrieven. Een bijzondere collectie, want die zijn er bijna niet. 'Over en weer gaat het tussen 1921 en 1923 om misschien duizend brieven en pakketten, en dat was bijna allemaal maakwerk. Dus dat filatelisten brieven naar elkaar postten vanwege de gestempelde zegels. Want gebruikte brandkastzegels waren schaars en hadden verzamelaarswaarde.' Het grote publiek ziet intussen het nut niet van de Drijvende Brandkast. De oorlog is voorbij, op de route naar Indië vergaat nooit een schip en ook de post in het ruim komt dus gewoon aan.

Hoe anders was het gelopen als minister Lely indertijd meteen ja had gezegd ten tijde van de duikbootoorlog? Dat is geen relevante overpeinzing op de departementen van Koloniën en Waterstaat, waar ze nu dolgraag van Van Blaaderen af willen. Die weet de proeftijd nog te rekken met steeds nieuwe voorstellen, maar op Koninginnedag 31 augustus 1923 valt het doek definitief en zijn de brandkastzegels voor het laatst aan het loket te koop. Niet gebruikte zegels kunnen nog twee maanden worden ingeruild.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-BZ-450CENT-klein-1.jpg)

Ontwerp Leo Gestel

Op die Koninginnedag staat een verslaggever van de Bussumsche Courant toevallig in de rij bij het plaatselijke postkantoor. 'Op mij volgde een heer in het grijs, die heel beleefd vroeg: "Mag ik voor twee ton brandkastzegels?" De ambtenaar aan den anderen kant van het hek schrok - voor zoover het hem in den dienst veroorloofd is te schrikken - stak zijn pink in zijn oor, wapperde met de hand en toen hij aldus in staat was op buitengewoonuitstekende wijze te hooren vroeg hij: "Wat zegt U?" De heer (...) herhaalde rustig: "Geeft u mij voor twee ton aan brandkastzegels." Automatisch klapte de postman z'n geldtrommel dicht en vroeg in groote verwarring: "Voor twee ton?""

De arme lokettist telegrafeert voor instructies naar zijn superieuren in Den Haag. Die hebben meteen door dat die keurige klant Van Blaaderen of een stroman moet zijn. De instructie is dan ook: weigeren! Want van 200.000 gulden aan verkochte brandkastzegels ontvangt Van Blaaderen zelf immers 5/8, dus 125.000 gulden. De volgende dag kan hij zijn gekochte zegels weer inleveren tegen de aankoopprijs van 200.000 gulden. De winst laat zich uittellen en het verlies is voor de staat. Een onbeleefde truc, maar Van Blaaderen zit dan ook ernstig in de nesten. Hij heeft zijn acht peperdure brandkasten en sjieke brochures nog lang niet terugverdiend en flinke schulden. Er volgt jarenlang getouwtrek met de Staat om de onverkochte zegels, want Van Blaaderen hoopt die nog te slijten aan verzamelaars. Als hij uiteindelijk een optie van Den Haag krijgt om de oplage aan de man te brengen, werkt de geslepen postzegelhandel tegen. Die vindt zijn vraagprijs te hoog en wacht geduldig af tot Van Blaaderen moet opgeven. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-BZ-225CENT-klein-1.jpg)

Tot overmaat van ramp is ene J.C. Pull controleur-magazijnmeester der Posterijen, een beambte met fijn gevoel voor commercie. Als een partij postzegels onverkocht blijft liggen, regelt Pull een sobere overdruk met andere frankeerwaarden, zodat de facto nieuwe zegels ontstaan die in geen enkel album mogen ontbreken. Kassa voor de Posterijen dus. Maar Pull gaat nog verder. Geheel op eigen houtje laat hij brandkastzegels drukken bij Joh. Enschedé voor verzending vanaf Suriname en Curaçao. En dat nog in 1922, als iedereen al weet dat de Drijvende Brandkast een mislukking is en uitbreiding met nieuwe routes ondenkbaar. Pull veinst een misverstand en probeert de rekening van het drukwerk door te schuiven naar Van Blaaderen. Tegelijk stelt hij het ministerie van Koloniën voor om de nutteloze zegels te overdrukken en als opruimuitgifte ter plaatse aan de man te brengen. Mogelijke opbrengst: bijna twee ton voor het ministerie.

De belangstelling bij de verkoop in 1927 is enorm, want originele brandkastzegels zijn zeldzaam en iedereen wil er nu wel op tijd bij zijn. Een krant in Paramaribo schrijft 'dat de politie met de sabel moest optreden om de orde te handhaven. (...) Het gedrang scheen nu en dan levensgevaarlijk en herhaaldelijk zag men dat personen die naar voren gedrongen waren, eenvoudig over balustrade weder naar buiten gesmeten werden. In een paar uur tijd was de geheele voorraad uitverkocht. Een der eersten, die triomfantelijk naar buiten kwam, was een sjouwer met een houten been, die de omstanders zo gevoelig op de teenen trapte, dat men wel verplicht was hem ruim baan te geven.'

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-BZ-15CENT-klein-2.jpg)

Vanuit Nederland bestelt Van Blaaderen in arren moede ook een paar setjes Curaçaose en Surinaamse zegels, en intussen loopt zijn optie op de verkoop van de oorspronkelijke zegels vruchteloos af. De postzegelhandelaar John Rietdijk mag het nu proberen en maakt er zijn fortuin mee. Van Blaaderen krijgt een fractie van de opbrengst, ontloopt faillissement en kan zijn bedrijf in 1932 liquideren. Een jaar later overlijdt hij aan een hartaanval, 57 jaar oud. Je had hem beter gegund, hij had lef. 

En smaak. Zijn stralende brandkastzegels waren ook Jean François van Royen opgevallen, de kunstminnende Algemeen Secretaris van de Posterijen die aan de wieg stond van het wereldberoemde PTT-design. Ja, Gert Holstege weet het zeker: 'Door de schoonheid van die brandkastzegels besloot Van Royen voortaan vrije kunstenaar als Jan Toorop, Jan Sluyters en Piet Zwart postzegels te laten ontwerpen en ze daarbij veel vrijheid te geven. Dat gebeurde alleen in Nederland.' Waar of niet, die traditie is gebleven tot de dag van vandaag. De postzegels van Karel Appel, Joost Swarte, Marte Röling, Anton Corbijn, M.C. Escher, Peter Struyken en al die andere meesters hebben we misschien te danken aan de Drijvende Brandkast. We kijken nog eens naar het kleine model op het karretje. Nee, zo bezien is dit ei beslist geen lege dop.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/POST-BZ-75CENT-klein-1.jpg)

\* Inmiddels gesloten en opgegaan in het Hilversumse [Beeld en Geluid](https://www.beeldengeluid.nl/bezoek/agenda?start=&end=&locations=&target%5Fgroups=&s=&ref=martenminkema.nl). 

*Met dank aan Gert Holstege voor de fraaie scans van de brandkastzegels. Geïnspireerd door zijn research naar de Drijvende Brandkast, begon Holstege aan het Handboek Postwaarden Nederland over de geschiedenis achter alle zegels tot 1989\. Hij is al een heel eind. Zie* [*postwaarden.nl*](https://postwaarden.nl/?ref=martenminkema.nl)
### NS-Huisvlijt
URL: https://www.martenminkema.nl/ns-huisvlijt/
Last updated: 2026-06-30T08:38:25.000Z
Het plaatje boven is een op de valreep betrapte zeldzaamheid. Het gaat over improvisatie en imperfectie. Dit lijkt een gewone, ouderwetse flap-kast op het perron, maar kijk eens goed. 

Hier is iemand namens de spoorwegen op een trappetje geklommen met een dikke viltstift tussen de tanden, om daarboven heel geconcentreerd ‘Amsterdam Centraal’ te spellen. Bij iedere letter luid roepend naar de collega beneden aan de trap: ‘Kun je ’t lezen?’ Misschien vonden ze het een pokkenkarweitje. Maar het is ook ontroerend.

Dit soort NS-huisvlijt zag je de afgelopen jaren op meer stations, ik denk omdat de kasten eruit gingen en kapotte flappen niet meer werden vervangen. Nu zijn de mechanische kasten allemaal weg, ingewisseld voor digitale schermen. Waarop je niks kan beginnen met een viltstift. Nederland is weer een stukje gladder geworden, gelikter. Hoewel, lees [hier](https://www.martenminkema.nl/zug-richtung-ddr/) waarom dat misschien wel meevalt.

Zou iemand een geluidsopname hebben gemaakt van het geratel van die laatste flap-kasten? Stom, niet aan gedacht. Die opname hoort beslist thuis in een Museum voor Verdwenen Geluiden. Dat was al een tijdje online onder de naam [Het Geluid van Nederland](https://historiek.net/historische-nederlandse-geluiden-online/16350/?ref=martenminkema.nl), maar dat lijkt stilletjes weer gesloten.
### Wiegen op het WTC
URL: https://www.martenminkema.nl/wiegen-op-het-wtc/
Last updated: 2026-06-26T11:01:10.000Z
Zoals onze liftkaartjes van de oranje rol werden gescheurd. Het was 1986, beneden in de lobby van het WTC in New York.

Ik weet nog precies wat ik aanvoelde, maar nog niet kon duiden. Namelijk dat die kaartjes een mooi voorbeeld zijn van *spontaan design*, omdat de lengte van die rits tickets de hoogte van het WTC reflecteerde. Ik wist dat dus niet onder woorden te brengen, maar ik heb ze daarom wel bewaard.

Ter plekke had ik nog een andere gedachte: hoeveel kaartjes voor het Observation Deck moest je kopen om de lengte van het WTC te bereiken?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/KaartjesWTC2.jpg)

Van dat observatiedek boven herinner ik mij vooral de hekken. Hoeveel horden er waren om springers tegen te houden. Aan alles was gedacht, hier kon je niks gebeuren.

En intussen rekende ik aan die kaartjes, die ik in gedachten als een eindeloos lange sliert van hier naar beneden zag wapperen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/OphetWTCzomer1986.jpg)

Zomer 1986, zelfportret op het WTC in New York

En ook ik ging heen en weer, bijna onmerkbaar maar echt, zachtjes wiegend met deze toren die nog 15 jaar zou staan.
### Zug Richtung DDR
URL: https://www.martenminkema.nl/zug-richtung-ddr/
Last updated: 2026-06-26T11:00:54.000Z
De trein naar de DDR vertrekt vanaf spoor 11a. Daar kijk je van op, want het is 2012 op Amsterdam CS en Oost-Duitsland bestaat al 22 jaar niet meer. Toch staat het er echt. Ze gaat ieder halfuur, de eerstvolgende om 20:34.

Nou, ik zou instappen. Meteen. Nog even naar huis bellen en hup, m'n mobiel uit het raampje gekieperd, want anachronismen zijn levensgevaarlijk bij tijdreizen - en ik wil wel een retourtje natuurlijk. De Deutsche Demokratische Republik is namelijk niet een reisoord waar je wilt blijven steken, maar wel vreselijk interessant. Ik heb als puber op schoolreis in 1984 niet goed genoeg rondgekeken in Oost-Berlijn, dit is een herkansing.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Trein-naar-de-DDR-2.jpg)

Maar wat is dit echt? Een grap van een verveelde operator in het reisinfo-centrum? Een subversieve actie van een in *Ostalgie* grossierende hacker? Zelf denk ik eerst aan iets prozaïsch: een bug in de digitalisering. Alle NS-stations hebben een afkorting voor intern gebruik, en DDR betekent Dordrecht. Door een foutje is dat vakjargon doorgesijpeld in de publieksinfo.

En tóch kan ik dat foutje niet helemaal geloven. Want er zijn honderden stations in Nederland, met onschuldige afkortingen als BLL (Bloemendaal), HNO (Heino) en MT (Maastricht). Hoe komt juist de DDR verzeild in deze mix-up? Nee, dit is geen toeval. Er zit vast een poëet achter het toetsenbord. Want ook al is er geen trein terug naar toen, ze is toch beladen met de gedachten van iedereen die dit leest.
### Moeder aller Zandbunkers
URL: https://www.martenminkema.nl/moeder-aller-zandbunkers/
Last updated: 2026-06-30T00:56:39.000Z
Wangerooge is altijd een populair Duits waddeneiland geweest, ook in nazi-tijd. Joodse gasten waren niet meer welkom, voor ariërs was van alles te doen. Wadlopen, paardrijden, zeekanovaren, maar op foto's in de Wangerooge-brochure 1935 (waar ik [eerder](https://www.martenminkema.nl/de-ijsbeer-van-wangerooge/) over schreef) staat één bezigheid met stip bovenaan: strandbunkers bouwen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/WILKOMMEN-2.jpg)

Iedere zomer pakten badgasten massaal de schep, om net zo lang te graven, woelen en zweten tot iedere zandkorrel op het strand was verwerkt in een wal, kuil of loopgraaf. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Burgenbau-2.jpg)

Speciale wedstrijden tussen bunkerbouwers stimuleerden (volgens de brochure):

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/Bunkerbouw-les2.jpg)

*'mooie en zinvolle vormgeving van strandburchten'*. Met als resultaat dit soort pronkstukjes: 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/MoederAllerZandbunkers.jpg)

Waarmee de bouwers feitelijk de echte bunkers op het eiland kopieerden. Want Wangerooge had nog een ander gezicht. Het eiland ligt aan de monding van de Jadeboezem, de baai van de belangrijke marinestad Wilhelmshaven. Vijandelijke aanvallen moesten langs Wangerooge, en daarom was het een tot de tanden bewapend fort. Niets daarover in de guitige brochure natuurlijk.

Wangerooge is vijf vierkante kilometer klein, en het is nauwelijks voor te stellen dat er naast horden toeristen ook nog plaats was voor tientallen stuks luchtafweergeschut en betonnen bunkers, enorme radar-installaties en vijfduizend bijbehorende soldaten.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Wangerooge_Stellungen.png)

Op 25 april 1945 dropten 482 Britse Lancasters en Halifaxes binnen een kwartier 6000 bommen op Wangerooge. Die maakten het eiland tot één groot maanlandschap en er vielen 279 doden (waaronder ook Nederlandse dwangarbeiders). Als je dat allemaal weet, lijkt het pokdalige strand in de brochure *Spielerei*.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Wangerooge-luchtaanval.jpg)

Het grote bombardement op Wangerooge

Maar hoe zit dat nou met die oude Duitse voorkeur voor zandbunkers? Het is een cliché van jewelste maar deze toeristenfolder toont klip en klaar: de Duitse toerist groef kuilen met dikke wallen eromheen. Dat is natuurlijk een hopeloze exercitie, want met vloed zoekt water het laagste punt. Altijd, dat hou je nooit droog. De Nederlandse badgast had daar vrede mee en was eerder bultenbouwer, dijkenlegger en terpenwerper, altijd in onderhandeling met het water.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/Voorbeeld-2.jpg)

Kijk nog eens naar onderstaande foto uit de Wangerooge-folder. Die Duitse strandkuilen liggen wel erg ver van zee, veilig voor de vloed. Die willen niks te maken hebben met dat water, die liggen daar om te blijven liggen - een hele zomer lang. Of zie ik dat fout?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Auf-Wiedersehen-Wangerooge.jpg)

Kortom: tijd voor een goede cultuurhistorische studie naar de strandburcht. Daarvoor trof ik al deze aardige aanzet in de Berliner Morgenpost:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/VerschwindendeSandburgenartikel.jpg)

De auteur merkt op dat de typisch Duitse zandkuil in onbruik raakt, verwaait en verdwijnt nu het land steeds opener en internationaler wordt. 

**Naschrift in 2026:** Maar ja, dit artikel uit circa 2012 is helaas achterhaald, het kan verkeren. Want net als bang Nederland verschanst Duitsland zich intussen weer om vermeende of reële gevaren buiten te houden. Volgt een renaissance van de strandbunker?
### De IJsbeer van Wangerooge
URL: https://www.martenminkema.nl/de-ijsbeer-van-wangerooge/
Last updated: 2026-06-30T00:28:03.000Z
Stel: het is 1935, je bentDuitser en het is hoogzomer. Van de Führer moet het volk de natuur in. De bergen op, de bossen in, alles voor [Kraft durch Freude](http://de.wikipedia.org/wiki/Kraft%5Fdurch%5FFreude?ref=martenminkema.nl). Zelf ga je liever naar het strand, dat mag ook. Bij een reisbureau ontdek je de brochure van waddeneiland Wangerooge. Een zandplaat met duinen en een dorpje, dat vijf vierkante kilometer klein in zee ligt voor de kust bij Wilhelmshaven.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Wangerooge-Folder.jpg)

De zilveren folder belooft een modern toeristenoord met uitstekende infrastructuur. Over de hele lengte van het eiland rijdt een treintje en Wangerooge heeft zelfs een luchthaven met lijnen naar Berlijn, Bremen en Hamburg. Aan weerszijden van de Adolf Hitlerstrasse stikt het van de pensions, strand- en kuurhotels. Je kunt hier zweefvliegen, kanovaren, paardrijden en tennissen, naar grote vuurwerkshows en wekelijkse symfonieconcerten. Of [zandbunkers](https://www.martenminkema.nl/moeder-aller-zandbunkers/) bouwen, klik erop voor de blog die ik speciaal daarover schreef.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/unser-eisbaer.jpg)

Wangerooge heeft ook een mascotte: *unser Eisbär*, die overal opduikt waar iets te vieren valt. Daarin is het eiland niet uniek, je ziet poolberen door heel Duitsland, getuige [dit Spiegel-artikel](https://www.spiegel.de/geschichte/eisbaer-fotos-bilder-sammlung-des-franzosen-jean-marie-donat-a-1044825.html?ref=martenminkema.nl). 

IJsbeer wil *recht gemütlich* overkomen. Maar dat wringt. Zijn kop is net iets te echt, met onberekenbare oogjes en een hongerige bek. De olijke strik op z'n kop maakt het er niet beter op. Nu, in de 21ste eeuw, ziet een toeristisch berenpak eruit als hersenloze, ongevaarlijke sul:[ ](http://archief.martenminkema.nl/wp-content/uploads/2012/07/Chester-Zoo-Mascotte.jpg?ref=martenminkema.nl)

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/Chester-Zoo-Mascotte.jpg)

je moet vooral voorkomen dat het publiek schrikt en wegloopt. Maar als mens van de jaren dertig ben je nog amper beïnvloed door het [antropomorfisme](https://nl.wikipedia.org/wiki/Antropomorfisme?ref=martenminkema.nl) van Disney en vind je de Wangerooge-beer op eerste gezicht een vrolijk dier. Dus:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/immer-vergnugt.jpg)

Wij zijn altijd blij,

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/dansen-debeer.jpg)

Steeds vrolijk,

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/immer-lustig-1.jpg)

En immer lustig.

Zo zie je *Eisbär* ook nog in de poppenkast: 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/IJsbeerPoppenkast1.jpeg)

Bij de kano's:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/IJsbeerKano-s.jpg)

Tussen Sportjugend:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2026/06/IJsbeerSportjeugd.jpg)

Maar wat staat daar nou?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/WatIsDatNouVoorBijsluiter.jpg)

Joden ongewenst. Je voelt je gelijk *recht unheimlich.* Want het schijnt dat opa van vaders kant.. Over een paar maanden zal jouw positie als kwartjood in het Derde Rijk duidelijk zijn, want in september dit jaar worden de [Nürnberger Gesetze ](http://nl.wikipedia.org/wiki/Rassenwetten%5Fvan%5FNeurenberg?ref=martenminkema.nl)ingevoerd.

Het antisemitisme aan de Duitse toeristenkust is virulent. De nazi's zijn dol op de waddeneilanden, met Borkum als favoriet. Vanaf Wangerooge stuurt hoteleigenaar H. Gerken keurig opgestelde brieven naar joodse clientèle, om te melden dat ze niet langer welkom zijn na een klachten van NSDAP-gasten.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/De-aard-van-het-beestje.jpg)

De aard van het beestje

Je kijkt nog eens naar die berenkop. Een koude rilling, je ziet het nu ook.

**Update nr. 1** : Stomtoevallig kwam ik op een rommelmarkt deze foto tegen:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/IJsbeer-FotograafWangerooge.jpg)

Nou ja zeg, de fotograaf zelf, met dat beest! Die twee zijn vast compagnons, of echtelieden. De hele dag sloffen ze een Duits strand op en weer. Misschien dat van Wangerooge, maar ik denk ergens anders langs de Duitse Waddenkust. Want deze ijsbeer lijkt een andere dan die uit de folder, heeft namelijk geen volle bontkraag en ook de dolle strik op z'n kop ontbreekt. 

Dat pak lijkt gemaakt van echte ijsbeer. Zweterig, zwaar, verschrikkelijk om in te werken, de kijkspleet zit onder de nek. Loert daar een oog, of vergis ik mij? IJsbeer zit er ongemakkelijk bij, dat zie je zo. De fotograaf lacht guitig, sigaartje in de hand. Zouden ze de rollen ook af en toe omdraaien? En heeft hij een directklaarcamera om zijn nek? Die kwamen pas na de oorlog. Nee, het lijkt een vooroorlogse *Plaubel Makina* balgcamera met uitklapbare raamzoeker, waar je blijkbaar voorbeeldfoto's in kan klemmen. 

Toch zou dit evengoed na de oorlog kunnen zijn. Want volgens het Spiegel-artikel sjokten tientallen ijsberen nog tot ver in de jaren zestig door de Heimat. Het zal wemelen van ijsbeerkiekjes in oude Duitse vakantie-albums. Zo bijzonder is het dus niet dat ik dit kiekje vond. 

**Update nr. 2** : En nóg een toevallig gevonden foto. Deze viste ik uit het archief van dieren-opzet-bedrijf Bouten & Zoon in Venlo (zie[ Het bonte Leven na de Dood](https://www.martenminkema.nl/bont-leven-na-de-dood/)) en maakt het hele ijsberenverhaal rond. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/01/IJsbeer2.jpg)

Archief Bouten & Zoon

We zien taxidermist Leo Bouten Sr. trots naast een geantropomorfiseerde ijsbeer, die hij net heeft gefabriceerd van echt beest. Bouten begon als preparateur in 1918, dit moet ergens in de jaren dertig tot vijftig zijn geweest. Hoeveel poolberen van Bouten hebben rondgelopen in Duitsland?
### Uit dat Ding. U ook!
URL: https://www.martenminkema.nl/uit-dat-ding-u-ook/
Last updated: 2026-06-30T00:06:18.000Z
Het rookverbod is een grote gelijkmaker. Er is nog maar één soort roker, want het maakt niet meer uit of je van de sigaar bent, de pijp, shag of sigaret. Hoe anders dan vroeger! Je was wat je opstak, in een maatschappij opgedeeld door rookgordijnen en bijbehorende geurvlaggen. Een shagroker zat in een ander universum dan de sigarenroker; die zag je zelden samen. En hun wereldjes waren intern ook nog eens verdeeld.

Het wemelde namelijk van de sociale coderingen: rookte je filterloze Gitanes of menthols van Belinda? Dat was het verschil tussen vrijbuiter of Schoevers-meisje en daartussen gaapte een kloof. Draaide je shagjes van Drum of Javaanse Jongens? Vulde je de pijp met zoete of bittere tabak? Pafte je Cubaanse toeters of kleine cigarillo's? Aan de roker herkende je politieke kleur, levenshouding en afkomst - of de afkomst waar de roker graag bij wilde horen. Publicist [Emma Brunt](https://nl.wikipedia.org/wiki/Emma%5FBrunt?ref=martenminkema.nl) schrijft daar mooi over, klik daarvoor [hier](https://www.plusonline.nl/special-artikelen/roken-is-mijn-leven?ref=martenminkema.nl).

En zo kon het dat een sigaren- of pijproker zich niet herkende in een rookverbodsbordje met enkel een ordinaire sigaret erop. Dat die dacht: 'Dat is niet voor mij! Ik rook een dure panatella van Hajenius.' Of: 'Naar die pijpen ga ik niet dansen, die van mij kan prima doorsmeulen op een laag pitje.' Daarom zijn toen waarschuwingen gemaakt zoals hierboven. Zodat duidelijk was: uit dat ding! Of het nou kort, dik, dun, krom of recht is, dat maakt niks uit: uit, uit UIT! Dat geldt ook voor u! Ik schoot de foto op een gesloten tankstation in Zwitserland. Anno 2012 is dit natuurlijk pictogrammen-overkill met teveel informatie.

Wanneer begon de grote ommezwaai? In 1981 was de VPRO misschien de eerste omroep die een lans brak voor rookvrije openbare ruimte, bij monde van de mooiste radiostem van Nederland, [Cor Galis](http://nl.wikipedia.org/wiki/Cor%5FGalis?ref=martenminkema.nl).

UIT! UIT! UIT!

0:00

/25.28655

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Cor-Galis-rokend.jpg)

Cor Galis
### De Bimbo-Box
URL: https://www.martenminkema.nl/de-bimbobox/
Last updated: 2026-06-30T00:04:45.000Z
De aapjes hierboven zien er gloednieuw uit, maar zijn stokoud. Ze wachten al decennia op emplooi, verpakt in een kartonnen doos tussen honderden andere apendozen in een rommelige Duitse schuur. Dit is wat rest van een fenomeen waar honderdduizenden kinderen mee opgroeiden in de jaren zestig en zeventig: de Bimbo-Box.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/06/Bimbobox-productie-Magstadt-640x434.jpg)

Productie van Bimboboxen in het Duitse dorp Magstadt rond 1960\. Links Walter Palme, tweede van rechts Walter Talk (archief Walter Palme).

Ook ik was dol op de aapjesorkesten, die stonden bij de roltrappen van de V&D en in speeltuinen. De apen hielden zich doodstil in hun automaat, tot je er met een muntje ziel in gooide. Dan begonnen ze als razenden te trommelen, blazen en rammelen op muziek van Herb Alpert. Magisch, vrolijk, een beetje eng mechanisch ook en onweerstaanbaar. 

Er zijn nog heel weinig Bimbo-Boxen over, en nieuwe komen er niet bij. De bron is opgedroogd, de fascinatie voor mechanieken verdwenen. Maar jeugdsentiment is sterk en meer dan genoeg reden om op onderzoek uit te gaan: wat zit achter die kleine briljante schijnwereld van aapjes, lichtjes, palmbomen en nepgras? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Bimbobox-VPRO-Gids.jpg)

Ik zocht het uit voor de VPRO-Gids, lees het verhaal hier:

[DE BIMBO-BOXVPRO-Gids, 15 mei 2011DeBimbobox.pdf1 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/DeBimbobox.pdf "Download")

En ik maakte een documentaire voor de radio, mijn nieuwsgierigheid achterna:

DE BIMBO-BOX

0:00

/2550.5175

1×

Dit is de gehermonteerde versie uit augustus 2014\. Na de oorspronkelijke uitzending in 2011 reageerden mensen met nieuwe verhalen, die ik kon verwerken toen VPRO's geschiedenisprogramma Onvoltooid Verleden Tijd de documentaire wilde herhalen.

Hoe groot het verband is weet ik niet, maar sinds die herhaling werd de Bimbo-Box weer erg populair; zij het niet bij kinderen maar onder verzamelaars. En bij dieven. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Diefstal-Assen-Bimbo-Box.jpg)

28 januari 2015: diefstal op klaarlichte dag met een steekkarretje van de aloude en geliefde Bimbo-Box van warenhuis Vanderveen te Assen

Intussen ging V&D failliet en ontstond een run op de Bimbo-Boxen uit haar boedel, die deels per opbod werden verkocht. Een aantal Dordtenaren probeerde het aapjesorkest uit de plaatselijke V&D als cultureel erfgoed te redden en zamelde geld in onder het motto 'Hou de Aapjes in Dordt'. Helaas: tijdens de veiling moest de groep afhaken bij 7500 Euro. Gelukkig lukte het stadsgenoot en zakenman Gerrit Drenth wel voor het drievoudige. De Bimbo-Box werd feestelijk onthaald in zijn café 't Bevertje en Drenth vroeg mij een gelegenheidsboekje te verzorgen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Boekje-Bimbo-Box.jpg)

Waarin een bewerking van het verhaal uit de VPRO-Gids met veel extra beeld. De schitterende vormgeving is van Moker Ontwerp in Amsterdam. Ik heb nog een stapeltje liggen, neem contact op als u een exemplaar wilt ontvangen.
### Nederland Sterrenland
URL: https://www.martenminkema.nl/nederland-sterrenland/
Last updated: 2026-06-29T23:52:24.000Z
Nederland is goed in astronomie. Christiaan Huygens ontdekte Saturnusmaan Titan, Eise Eisinga bouwde een ingenieus huisplanetarium in Franeker, Marcel Minnaert ontleedde het licht van de sterren en Jan Hendrik Oort was na de oorlog de grote aanjager van de radio-astronomie.

Die radio-astronomie kwam precies op tijd. De lichtvervuiling was in dit stukje Europa al zo groot, dat sterrenkunde door een kijker eigenlijk niet meer kon. Maar wel met radioschotels, omdat die geen licht nodig hebben. Met de schotels bij Dwingeloo en Westerbork deden Oort en collega's baanbrekend onderzoek naar de Melkweg, donkere materie en zwarte gaten. Hun opvolgers bouwden aan Europese projecten als [LOFAR](https://nl.wikipedia.org/wiki/LOFAR?ref=martenminkema.nl) en voor de nog net zo belangrijke optische sterrenkunde waaieren Nederlandse astronomen uit naar de meest afgelegen bergtoppen op aarde, vanwaar je met optische telescopen nog wel naar boven kan turen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/11/Helix-Nebula-640x396-1.jpg)

Helix Nebula

Sterrenkunde is per definitie grensoverschrijdend. Er is geen typisch Nederlandse astronomie - gelukkig maar, want daarmee kom je niet ver. Letterlijk, Nederland is te klein voor de radio-telescopen van de toekomst. Zo is [SKA](https://en.wikipedia.org/wiki/Square%5FKilometre%5FArray?ref=martenminkema.nl) een continent-overstijgend netwerk in wording van ontvangers in Australië en Zuid-Afrika, die samen één gigantische telescoop gaan vormen. Toch bestaat wel degelijk een Nederlandse astronomische traditie, die nog niet goed in kaart is gebracht. Hoogste tijd voor een tweeluik bij [Onvoltooid Verleden Tijd](http://www.npogeschiedenis.nl/ovt.html?ref=martenminkema.nl).

In het eerste deel vertellen de beroemde astronomen [Adriaan Blaauw](https://nl.wikipedia.org/wiki/Adriaan%5FBlaauw?ref=martenminkema.nl) en [Kees de Jager](https://nl.wikipedia.org/wiki/Kees%5Fde%5FJager?ref=martenminkema.nl) over hun eerste ontmoeting met de sterren en de beginjaren van de radio-astronomie:

NEDERLAND STERRENLAND - DEEL 1 (VPRO 9-1-2011)

0:00

/2008.528975

1×

In deel 2 memoreert [Henny Lamers](http://www.hennylamers.nl/?ref=martenminkema.nl) de start van ruimte-astronomie, die mogelijk werd door raketten en satellieten. [Johan Hamaker](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/J-P-Hamaker-2038302260?ref=martenminkema.nl) vraagt zich af wanneer we op de grens stuiten van wat telescopen kunnen observeren. En is die grens ooit bereikt, wat dan? Dan hebben we altijd nog onze verbeelding. [Ed van den Heuvel](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ed%5Fvan%5Fden%5FHeuvel?ref=martenminkema.nl) prijst het wonder dat we het heelal blijkbaar kunnen begrijpen, ondanks ons kleine mensenbrein. 

NEDERLAND STERRENLAND - DEEL 2 (VPRO 16-1-2011)

0:00

/1971.304475

1×

Bij de uitzending verscheen in de VPRO-Gids mijn interview met Adriaan Blaauw, de nestor van de Nederlandse astronomie. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/11/Adriaan-Blaauw.jpg)

Adriaan Blaauw

[INTERVIEW MET ADRIAAN BLAAUWVPRO-Gids, 9 januari 2011AdriaanBlaauw.pdf221 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/AdriaanBlaauw.pdf "Download")

Blaauw overleed een paar weken na het gesprek. Voor hem was de sterrenhemel geen plat vlak maar een driedimensionaal beeld, omdat hij de afstand tot de verschillende sterren kende: "Dan kijk ik dieper en dieper en dieper. Daar is een grote onbekende wereld voorbij die lichtjes, een geweldige geheimzinnige wereld die je aankijkt en waarvan je meer wilt weten.'
### Pozzebokken
URL: https://www.martenminkema.nl/pozzebokken/
Last updated: 2026-06-29T23:17:44.000Z
Tekenaar [Peter Vos](https://nl.wikipedia.org/wiki/Peter%5FVos?ref=martenminkema.nl) is niet meer. Sinds gisteren, hij werd 75 jaar oud. Vos is bekend van het Beestenkwartet en het leeuwtje van Vrij Nederland. Maar voor mij is hij de tekenaar van De Pozzebokken, mijn favoriete kinderboek. Een pozzebok is een zeldzaam fantasiewezen, dat alleen bij toeval wordt geboren als een kind aan het tekenen is. Dan verschijnen poppetjes, krabbels, auto's, en soms, heel soms een pozzebok. Die dan 's nachts tot leven komt en je meeneemt voor een vliegreis naar het pozzebokkenbos.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/POZZEBOKKEN-13.jpg)

Afbeeldingen geplaatst met toestemming van de erven Peter Vos

Als kind probeerde ikdagen achter elkaar achteloos pozzebokken te tekenen, alsof het per ongeluk ging. Dat lukte niet, want het bleven steeds expres getekende pozzebokken. En dat mag niet, die komen nooit tot leven. Dat was briljant bedacht door de schrijver, de onvolprezen [Bouke Jagt](https://nl.wikipedia.org/wiki/Bouke%5FJagt%5F%281929%29?ref=martenminkema.nl). Want Sinterklaas valt bij ieder kind vroeg of laat door de mand, maar in pozzebokken ben ik altijd blijven geloven: wie zegt dat ze niet bestaan? Je kan alleen niet bewust naar ze gaan zoeken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/POZZEBOKKEN-000.jpg)

Er zit natuurlijk wel iets scheef. Peter Vos heeft de pozzebok wél heel bewust en precies getekend. Toch fladderen ze bij hem zo van het papier. Soms keek ik 's ochtends in het boekje om te controleren of ze er nog allemaal waren. En die neiging heb ik nog steeds. Nu was Peter Vos in 1971 niet de eerste illustrator van De Pozzebokken. Al in 1962 publiceerde Bouke Jagt het verhaal in twee deeltjes, met tekeningen van zijn vrouw Nanda van Essen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/POZZEBOKKEN-33.jpg)

Het eerste Pozzebokkenboekje uit 1962, uitgeverij Van Holkema & Warendorf, Amsterdam. Dit exemplaar gaf Bouke aan zijn moeder. Hieronder deel twee. Ze zijn samengevoegd in de versie van Vos.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Ted---Silvie-helpen-de-Pozzebokken-1.jpg)

Van Essen tekende de pozzebokken heel schetsmatig. Ze had goede kijk op de plek waar de tekeningen in de tekst pasten, wat ze moesten uitbeelden en hoe. Vos heeft weinig veranderd aan haar opzet.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/POZZEBOKKEN-611.jpg)

Vergelijk de bladzijden hierboven maar met de bladzijden hieronder. Zelfs de nummering van de pagina's is hetzelfde gebleven.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/POZZEBOKKEN-73.jpg)

Maar Peter Vos tekende de pozzebokken pas goed wakker. Hij had een stijl die je uit duizenden herkent met een oer-Hollands sfeertje, hoewel ik niet precies kan duiden waarin dat zit. Voor mij hoort het universum van Vos bij de jaren zestig en zeventig, een tijd van wilde tuinen en verbeelding, met zijn *Sprookjes van de Lage Landen* en *metamorfosen* \- half mens-, half dierachtigen. De boerenkermis en het beestenrijk zijn nooit ver weg, het zomerse gezoem en menshoog opschietend onkruid dringt door tot in iedere vierkante centimeter van zijn zomerse plattelandschappen, bevolkt door onmiskenbare kaaskoppen met ongewassen ragebollen en pokdalige huid in een haast middeleeuwse wereld, van lang voor de ruilverkaveling. 

Peter Vos was in 2003 te gast bij Chris Kijne voor een [Marathoninterview ](https://www.nporadio1.nl/podcasts/het-marathoninterview/83240/peter-vos?ref=martenminkema.nl)van de VPRO-radio.

Ze zijn nu heel droevig, daar in het pozzebokkenbos. En Bouke Jagt is er ook al zo lang niet meer; lees hier een in memoriam:

[IN MEMORIAM BOUKE JAGT29 oktober 1982KinderboekenschrijverBoukeJagtOverleden.pdf164 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/KinderboekenschrijverBoukeJagtOverleden.pdf "Download")

Het is hoogste tijd voor een herdruk, zodat de pozzebokken zich niet meer zo alleen en verlaten voelen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/POZZEBOKKEN-SLOT3.jpg)
### Euthanasie, Dank, Tot Ziens
URL: https://www.martenminkema.nl/euthanasie-dank-en-tot-ziens/
Last updated: 2026-06-26T10:21:39.000Z
Dit is een akelige geschiedenis, maar die horen er ook bij. Wij hadden een poes, Lisa. Schat van een beest, een asielkatje. Ze is nu twee jaar dood en we missen haar nog iedere dag. Op een zondag in november moesten we haar laten inslapen, ze had vreselijke pijn. Daarvoor reden we in alle vroegte de stad uit, naar een ons onbekende dierenarts met weekenddienst.

Nu is het vak van dierenarts niet altijd even prettig. Op een grauwe zondagochtend loop je wat chagrijnig de koude praktijk binnen. De assistent is er nog niet en je knipt het TL-licht aan. Buiten in het portiek staat een snotterend stel met een doodziek dier. Je denkt: dat moet maar even snel en dan een kop koffie. Het consult duurt tien seconden: 'Ja, dat gaat niet meer', concludeer je. 'Goede beslissing.' De spuit met het ranjakleurige slaapgif dien je meteen toe met de kordate woorden: 'Ik ga je nog éven pesten.' Tien minuten later is het beestje dood. Terwijl de ene helft van het stel het dier in een schoenendoos vlijt, verzoek je de andere helft om door te lopen naar het schuifraam met de pin-automaat. Het bonnetje zegt: '1 Euthanasie. Dank U en tot Ziens'.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Euthanasiebonnetje3.jpg)

Opeens is er niets meer te doen, want nieuwe klanten zijn er nog niet. Dat was wel erg snel, besef je nu. Voor het deksel op de doos gaat, strijk je het katje nog snel even over de bol. Je weet niet of het overkomt, maar je hebt het geprobeerd. En nu die tranen de deur uit.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Kat-Lisa.jpg)

Lisa
### Heerlijk Saai
URL: https://www.martenminkema.nl/heerlijk-saai/
Last updated: 2026-06-29T23:09:57.000Z
Wereldberoemd zijn de *Boring Postcards* van [Martin Parr](https://martinparr.com/?ref=martenminkema.nl), sinds jaar en dag verzamelaar van de meest saaie ansichtkaarten. Parr - over wie ook [hier](https://www.martenminkema.nl/zandkleppen-en-ijsbergen/) \- publiceerde een boekje met Engelse kaarten, eentje met Amerikaanse ansichten en ook een Duitse: *Langweilige Postkarten*.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Flat-Hoogeveen-1.jpg)

Die loden lucht maakt het geheel af.

Voor zover ik weet is er nog geen Hollandse versie en dat wordt de hoogste tijd. Want Nederland is een onuitputtelijke bron van saaie briefkaarten, hier ligt een spannend jachtterrein. Maar de Engelsman Parr komt vast maar zelden Nederlands materiaal tegen. Daarom ben ik alvast begonnen met verzamelen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Vorrink-Def.jpg)

Hal van het Koos Vorrinkhuis in Lage Vuursche, met sanseveria-totaalconcept. 

Parr concentreert zich op beeld. Het allermooist is natuurlijk, als beeld en tekst elkaar versterken in saaiheid. Zoals op de kaart hierboven, met de ontvangsthal van het *Koos Vorrinkhuis*. De tekst achterop is precies passend:

*'Beste Mevr. Veldhuizen, van armoed gaan we maar wat schrijven. Het regent hier de hele middag al. Mevr. Veldhuizen, wilt u de biefstuk donderdagmorgen uit de vriezer halen en dan onder in de ijskast leggen anders is het veel te hard 's avonds als Arie het moet bakken. Ik heb de waterketel laten verbranden, wat erg he! Verder mijn h. groeten, van M. Wilders'*

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Groeten-uit-Den-Helder.jpg)

Ansichten hadden vroeger een dubbelfunctie. Als groet, maar ook voor het doorgeven van huishoudelijke zaken en aankomsttijden. De postbode kwam wel twee of drie keer per dag langs, dus als je 's ochtends vroeg schreef dat je in de avond aan zou komen, dan wist de geadresseerde dat in de middag al. Tegenwoordig hebben we ons mobieltje, maar hoeveel berichten blijven bewaard voor de onderzoekers van morgen?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/HeerlijkSaaiSlot.jpg)

Ansicht voor de Doodgewone Man

Meer van deze met heerlijke saaiheid doordrenkte kaarten zijn van harte welkom: ik hou mij aanbevolen.
### Bruto Nationaal Geluk
URL: https://www.martenminkema.nl/bruto-nationaal-geluk/
Last updated: 2026-06-29T23:08:06.000Z
Zeker sinds de kredietcrisis van 2008 is klip en klaar: ons kapitalisme rust op drijfzand. In reactie smijten overheden met geld om banken en consumptie te stutten, maar dat moet ooit terugbetaald. Wat betekent dat voor onze pensioenen, thuiszorg en streekbussen? En wanneer komt de volgende crisis? Gaat Nederland verarmen? Mogelijk. 

Maar dat hoeft geen ramp te zijn. Want misschien kunnen we ons dan alsnog rijk rekenen en ook nog eens gelukkiger én beter voor de natuur. Dan moeten we groei wel anders gaan meten en definiëren, los van het Bruto Nationaal Product (BNP), dat heilig verklaarde economisch groeicijfer. Het bergstaatje Bhutan ging ons voor. Zijn we klaar voor hun [Bruto Nationaal Geluk](https://nl.wikipedia.org/wiki/Bruto%5Fnationaal%5Fgeluk?ref=martenminkema.nl)? Namens de VPRO-Gids deed ik onderzoek door Nederland in een vierluik, gepubliceerd tussen 7 en 28 september 2010.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/BNG-1-SITE3.jpg)

Overdie in Alkmaar, van oudsher een echte volkswijk (foto van internet)

In de eerste aflevering bezoek ik Overdie, een Alkmaarse volkswijk waar ze de oude kunst van burenhulp nog kennen. Burenhulp was ooit bittere noodzaak, je moet de armoede van vroeger niet romantiseren tot 'toen was geluk nog heel gewoon'. Maar waar mensen naar elkaar omkijken is het welzijn wel degelijk hoger dan in buurten waar iedereen langs elkaar heen leeft. Dus: wat kunnen we leren van Overdie? Lees het in: 

[VERLOREN GELUKSGEVOELVPRO-Gids, 7 september 2010BrutoNationaalGeluk-VerlorenGeluksgevoel.pdf395 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/BrutoNationaalGeluk-VerlorenGeluksgevoel.pdf "Download")

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/BNG-2-SITE3.jpg)

Roadblocks ter bescherming van de inwoners van miljonairswijk Lisseven in Waalre (foto: Marten Minkema)

Villawijk Lisseven staat lijnrecht tegenover volkswijk Overdie - hoewel niet letterlijk, want ze ligt aan de andere kant van Nederland in de rijke Brabante gemeente Waarle. Lisseven wemelt van de miljonairs, bij wie ik aanbel om te vragen of geld echt gelukkig maakt. En of hun rijkdom mag krimpen ten bate van meer Bruto Nationaal Geluk. Ook bezoek ik in Den Haag de briljante econoom [Roefie Hueting](https://en.wikipedia.org/wiki/Roefie%5FHueting?ref=martenminkema.nl), die al in 1969 pleitte voor het [Duurzaam Nationaal Inkomen (DNI)](https://nl.wikipedia.org/wiki/Duurzaam%5Fnationaal%5Finkomen?ref=martenminkema.nl), waarbij niet alleen economische groei meetelt, maar evengoed alle natuur die je daarmee vervuilt en kapotmaakt. Onder de streep blijkt dan dat we al die decennia niet rijker werden, maar armer - en dat zonder oog voor Bruto Nationaal Geluk. Van dit alles doe ik verslag in:

[WEG MET HET GROEIGELOOFVPRO-Gids, 14 september 2010BrutoNationaalGeluk-WegMetHetGroeigeloof.pdf358 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/BrutoNationaalGeluk-WegMetHetGroeigeloof.pdf "Download")

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/BNG-3-SITE3.jpg)

Bewoners van Lanxmeer in hun parkachtige, gemeenschappelijke achtertuin (foto: Marten Minkema)

Als ze ergens in Nederland al proberen om het Bruto Nationaal Geluk te bereiken, dan ik dat in ecowijk Lanxmeer. Vanaf station Culemborg loop je de idylle zo in, waar alles is gedaan om de huizen op te laten gaan in het groen, dat van iedereen is maar nog het meest van de insecten, planten en vogels. En toch. Ook hier hebben mensen hypotheken, overlast van tuinslakken en ruzie over wel of niet parkeren voor deur. Dus is deze arcadische droom houdbaar? Die vraag stel ik in: 

[BrutoNationaalGeluk-EcologischTotaalconceptVPRO-Gids, 21 september 2010BrutoNationaalGeluk-EcologischTotaalconcept.pdf380 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/BrutoNationaalGeluk-EcologischTotaalconcept.pdf "Download")

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/BNG-4-SITE2.jpg)

Vissers en villa's in Terherne in 2010: oude vrijetijdsbesteding naast nieuw vakantieconcept (foto: Marten Minkema)

Al mijn hele leven kom ik in Terherne, een klein dorpje tussen de Friese meren. Mijn eerste begrafenis was ook daar, van de oude brugwachter die mij altijd sûkerlatten bij de thee gaf. In de winter dommelde Terherne in een grijze winterslaap, 's zomers bevolkten arbeiders- en ambtenarengezinnen de omliggende campings aan het water onder luifels en parasols in Caraco- en Chocomelkleuren. Maar vanaf de jaren negentig moesten ze vertrekken met hun langjarige stacaravans. De campings maakten plaats voor dure vakantieparken met strakke vakantievilla's in het gelid. Terherne is blij met de zaken, want weet nog goed hoe het is om geen geld te hebben. Maar het dorp zelf valt weg tussen alle nieuwbouw achter slagbomen. Als dit de gedroomde toekomst is, wat komt er dan straks? Is er toch nog een geitenpaadje te vinden naar Bruto Nationaal Geluk in Terherne? Daarover schreef ik het laatste deel van dit vierluik: 

[KOUDE SANERING IN KAMELEONDORPVPRO-Gids, 28 september 2010BrutoNationaalGeluk-KoudeSaneringInKameleondorp.pdf327 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/BrutoNationaalGeluk-KoudeSaneringInKameleondorp.pdf "Download")

Het is hoe dan ook hoogste tijd voor een nieuwe definitie van welvaart. Als het Bruto Nationaal Product niet stijgt, is er meteen paniek. Vreselijk kortzichtig, want productiegroei zonder verdere aftakeling van het milieu is niet mogelijk met de techniek van nu. De ecologische voetafdruk van Nederland is bijvoorbeeld 3,4 aardbollen. Zoveel globes zijn nodig als iedereen zou leven als wij. Dat kan niet goed gaan en dus moet de economie eigenlijk krimpen, zeker hier. Die boodschap is en blijft taboe. Maar niet in deze artikelen.
### What's in a Name?
URL: https://www.martenminkema.nl/whats-in-a-name/
Last updated: 2026-06-26T10:08:37.000Z
Slordige spreektaal is niet erg. De boodschap komt wel over en de woorden zijn binnen de kortste keren verwaaid: die *hullies*, de *hoe-duur-kost-datten* en de *hij-hebs.* Onzorgvuldige schrijftaal blijft wat langer hangen. Neem nou bedrijfsborden, die uitroeptekens van het openbare leven. Je kunt ze niet ontwijken, soms loop je er wel drie keer per dag langs en steeds valt het foutje weer op.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Guvuld4-1.jpg)

Uithangbord in Leiden

Een bijzondere categorie is taalgebruik dat op zich niet fout is, maar rare associaties oproept. Ik bedoel, als je *Burgers* heet en je hebt een *afrekenbedrijf*, dan zet je dat toch niet achter elkaar? Dan verzin je toch iets anders? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Burgers-Afrekensystemen3-1.jpg)

*Afrekensystemen van Burgers voor Medeburgers*. Dat klinkt nog steeds niet vriendelijk, maar er zit wel speling in. De foto is geloof ik genomen in Hoogeveen, waar ik sowieso nooit vrolijk van word. De zaak was dicht en binnen straalde een iel TL-buisje. Dat helpt ook al niet.

Een hilarische bedrijfsbord-aberratie vond ik deze maand in Roosendaal.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Baby-Dump-foto-13.jpg)

Maar het kan nog beter als je de hoek omloopt naar de laad- en losplaats van het baby-gebeuren.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Baby-Dump-afbeelding-23.jpg)

In het katholieke zuiden werden vondelingen vroeger bij voorkeur in het portiek van een klooster neergelegd. Gezien de ontkerkelijking is er nu een kordaat ogend alternatief. Zoiets. Het schijnt zelfs een landelijke keten te zijn. Wordt vervolgd.
### Radioserie: Het Perspectief
URL: https://www.martenminkema.nl/het-perspectief/
Last updated: 2026-06-29T22:50:20.000Z
Mensen zijn geneigd om de wereld te zien vanuit menselijk perspectief. Dat is begrijpelijk, maar ook heel beperkt. Want er zijn miljoenen andere perspectieven, die net zo reëel en echt zijn als die van ons.

Neem nou de springstaartjes op deze eerste twee foto's. Die wonen met duizenden in ieders achtertuin, in een constant gevecht op leven en dood. Hun kijk op die tuin is dus anders dan die van de mens met een glas prik op z'n tuinstoel. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Springtail-Sinella-curviseta-2mm--1.jpg)

Je staat in mijn tuin, ja?! (Sinella curviseta, springstaart van 2 millimeter) foto: Wim van Egmond

En ook vanuit levenloze dingen kun je de wereld anders bezien: bijvoorbeeld 'door de ogen' van een kiezelsteen of een foton. Of zelfs vanuit een abstractie als 'oneindigheid'. 

Daarover in **Het Perspectief**, een serie van acht monologen die ik registreerde voor Noorderlicht Radio in april en mei 2010\. Experts kropen in de huid van een dier, object of fenomeen waar ze al jaren studie naar doen. 

Allereerst bezocht ik microfotograaf Wim van Egmond (bezoek vooral [zijn prachtige site](https://www.wimvanegmond.com/?ref=martenminkema.nl)), van wie dat springstaartje hierboven. En van het raderdiertje hieronder, dat vrij rondzwemt in een enkele waterdruppel uit een Rotterdamse stadsvijver bij Wim op de hoek. Maar in die druppel leeft nog veel meer.

DE WATERDRUPPEL

0:00

/492.747813

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/brachionus2_B.jpg)

Brachionus (raderdiertje) foto: Wim van Egmond

Door naar paleontoloog [Hanneke Meijer](https://www4.uib.no/en/find-employees/hanneke-jm.meijer?ref=martenminkema.nl), die heel graag een rijdreis zou maken op het Indonesische eiland Flores naar pakweg vijftienduizend jaar geleden. Flores - amper half zo groot als Nederland - was toen een geïsoleerde en uniek geëvolueerde mini-wereld, waar dwergmensen leefden naast hele kleine olifanten en enorme vogels. Allemaal weg, maar gelukkig is er nog de fantasie. 

DE VERLOREN WERELD VAN FLORES

0:00

/518.060417

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/800px-Homo_floresiensis_cave.jpg)

Grot op Flores

Dan een duik in het ongrijpbare begrip 'leegte'. Wat is dat eigenlijk? Is dat gewoon het niks? Nou, nee. Fysicus [Frank Linde](https://www.knaw.nl/leden/linde?ref=martenminkema.nl) is betrokken bij CERN in Genève, waar het zuiverste vacuüm ter wereld heerst in de kilometerslange deeltjesversneller LHC. En toch zit daar niet niets.

OVER HET NIETS

0:00

/445.962458

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Empty-Room-van-Edward-Hopper3-1.jpg)

**Sun in an empty Room* (1963) van Edward Hopper

Nu volgen we een foton door het heelal, op zijn lange weg naar aarde. Fysicus [Sander Woutersen](https://www.uva.nl/profiel/w/o/s.woutersen/s.woutersen.html?cb&ref=martenminkema.nl) werkt met lasers op zijn lab aan de Universiteit van Amsterdam. Dat laserlicht verschilt niet wezenlijk van een straal fotonen die lang geleden vertrok van een verre ster.

DE LICHTSTRAAL

0:00

/342.3347

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Maxablaster-F.jpg)

Deze meneer probeert terug te stralen naar de sterren. Dat is natuurlijk een ijdele exercitie.

En als het toch over grote afstanden gaat: dat kan nog veel verder, dat kan tot in het oneindige. Of niet? Voor velen is oneindigheid net zo beangstigend als eindigheid. Maar bestaat eindeloosheid wel? Astrofysicus [John Heise](https://www.astronomie.nl/nieuws/willem-de-graaffprijs-voor-john-heise-514?ref=martenminkema.nl) neemt stelling en probeert het begrip oneindigheid grijpbaar te maken - voor zover mogelijk, want het menselijk begrip is eindig.

ONEINDIGHEID

0:00

/517.877582

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/c92-2.jpg)

'Mystic Mountain' in de Carina Nebula is circa drie lichtjaren hoog. Weliswaar niet oneindig, maar wil je er doorheen in een raket, dan kom je er van je levensdagen niet uit.

Terug naar het hele kleine. Nogmaals die waterdruppel, maar daar dan nog veel dieper naar binnen. Ver voorbij de raderdiertjes, dat zijn gigantische reuzen vergeleken bij moleculen. Organisch chemicus [Jan van Maarseveen ](https://www.uva.nl/profiel/m/a/j.h.vanmaarseveen/j.h.vanmaarseveen.html?ref=martenminkema.nl)doceert aan de Universiteit van Amsterdam. Water is een merkwaardig stofje en de levenscyclus van een watermolecuul is soms eenzaam.

HET WATERMOLECUUL

0:00

/517.877582

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Tafel-ijsberg.jpg)

Dichter bij huis: in onze bedden leven beestjes die huidschilvers grazen. Aldoende veroorzaken ze ook allergie en astma. Hoogleraar Gezondheidstechniek [Annelies van Bronswijk](https://web.tue.nl/cursor/internet/jaargang50/cursor08/achtergrond/achtergrond.php?page=a3&ref=martenminkema.nl) kruipt in de huid van haar vijand.

DE HUISSTOFMIJT

0:00

/505.286542

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Huisstofmijtkuddegedrag.jpg)

Oprukkende huisstofmijten, gefotoshopt door een ongedierte-bestrijdingsbedrijf dat de schrik erin wil houden.

Op de vlucht voor de huisstofmijt komen we tot slot weer terecht in de tuin. Daar wil je een springstaartvrij hoekje maken en koopt bij de tuinsuper voor een paar euro tien kilo grind. Dat is een schijntje als je kijkt naar het natuurlijke productieproces van een enkel brokje *kiezellei.* Daar zijn honderdduizenden jaren voor nodig. Paleontoloog [Bert Boekschoten](https://nl.wikipedia.org/wiki/Bert%5FBoekschoten?ref=martenminkema.nl) pakt zo'n steentje en gaat terug in de tijd.

DE KIEZELSTEEN

0:00

/411.846542

1×

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Kiezels.jpg)

Niemand vertelt mooier over zo'n kiezelsteen dan Bert Boekschoten. Dat bleef niet zonder gevolgen. Kort na de uitzending belde hij me op vanwege acute kiezelkoorts bij een luisteraar:

BERT BOEKSCHOTEN OVER KIEZELKOORTS

0:00

/45.949417

1×
### Onpaar
URL: https://www.martenminkema.nl/onpaar/
Last updated: 2026-06-26T09:59:11.000Z
Wanneer ontstaat een onpaar? Nou, op drukke winkeldagen. Met veel teveel voeten in de schoenenzaak. En let wel: voor een schoenverkoper telt iedere klant al voor twee. Overal slingeren dozen en schoeisel op het tapijt, een vergissing is zo gemaakt. Verkeerde schoen in de verkeerde doos, hup weer op de stapel naar het magazijn en krijg dat maar weer eens goed.

Of een klant heeft de boel belazerd en schoenen bij elkaar gesnoept uit verschillende dozen. Iemand met ongelijke voeten.. onvoeten! Maar bestaat zoiets wel; onvoeten? Want wie heeft nou voeten die precies gelijk zijn? Wie heeft bij het passen nooit gedacht: was die linkerschoen maar iets kleiner en hadden mijn rechtertenen maar iets meer ruimte?

Hoogste tijd dat wij gelijke rechten eisen voor onze voeten. Dat je schoenen per stuk kan kopen en dat de maat per voet mag verschillen. Zoals het van nature is. Dat kan toch niet zo moeilijk zijn? Nee, een onpaar; dat is een onprobleem.
### Ongeluk
URL: https://www.martenminkema.nl/ongeluk/
Last updated: 2026-06-26T09:58:18.000Z
Vanaf het moment dat je in de auto naar een onontkoombaar ongeluk rolt, ben je eigenlijk al niet meer van deze wereld. Je ziet vanachter glas het landschap als in slow motion aan je voorbij trekken, maar je hoort daar niet meer bij. Misschien is dat maar voor even, misschien is het wel voor altijd; misschien is dit wel het laatste. 

Zo zaten wij vieren in de kleine Fiat, die zojuist van het wegdek was losgekomen en ons meenam in een slip naar links. In mijn herinnering zwegen we allemaal, maar ik weet niet of dat klopt. Rakelings voor de neus van een vrachtwagen zwiepten we weer naar rechts, tolden om onze as en een uur later werd ik wakker in een Argentijns ziekenhuis.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Pinguin-3-1.jpg)

Wachtende pinguins op Punta Tombo, Argentinië (foto: Charles Boissevain)

Wat wist ik nog? Dat we terug naar het [Beagle](http://beagle.vpro.nl/?ref=martenminkema.nl)\-schip reden vanaf Punta Tombo, een schiereiland aan de kust van Patagonië. Daar broeden honderdduizend pinguïns en misschien nog wel meer. Toch staan ze heel geïsoleerd, als eenlingen in het landschap, kaarsrecht naast hun hol met eieren. Het nest waar ze ieder jaar terugkeren en hun vaste partner ontmoeten, die nu voedsel verzamelt in zee.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Puinguin-6.jpg)

Pinguins op Punta Tombo (foto: Charles Boissevain)

Obers, dat zijn het. Kelners die wachten op het belletje van de keuken om te serveren. En de mensen wachten mee. Want zo alomtegenwoordig is het wachten van de pinguïns, dat de toeristen die eerst stevig aan hun wandeling begonnen, steeds langzamer lopen en tenslotte ook stokstijf blijven staan in dit kale landschap.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/DeMensEenPinguin.jpg)

De Mens een Pinguin (foto: Charles Boissevain)

Van een afstandje keken we toe, ik en mijn reisgenoten: historica Jane Cameron, scheepsarts Charles Boissevain en Petra Niegeman, de partner van geluidsman Charles Kersten die aan boord van de Stad Amsterdam was gebleven. We keken een poosje toe, maar wilden niet meedoen met het Grote Wachten op Punta Tombo, want we hadden trek. In mijn tas zat dan wel een rol biscuit, maar een parkwachter had dat gezien en hield ons al een kwartier in de gaten. Koekjes moeten in de tas blijven, want die worden soms gevoerd en maken pinguïns ziek. Bovendien, de rit terug naar het schip was nog lang.

Een uur later kregen we dat afschuwelijke ongeluk, op die middag van de 11e november 2009\. Petra overleed op dat moment, Jane zes weken later in het ziekenhuis van het provinciestadje Trelew. Beiden zaten ze rechts in de auto, de kant die tegen de vrachtwagen klapte. Chauffeur Charles raakte ernstig gewond. Hij is nu terug in Nederland en werkt aan zijn revalidatie. Zelf was ik lichtgewond en lag een weekje ter observatie in Trelew.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Ziekenhuis-foto1B3.jpg)

Ziekenhuis Trelew (foto: Marten Minkema)

En dus kon ik meteen naar woorden zoeken. Maar die kwamen niet. Dat stoorde mij vreselijk, de eerste dagen. Tot ik in de gang van het ziekenhuis die zuster aan de wand zag hangen. Ongeluk, ziekte: je kunt erover praten, maar er moet niks.

Later kwam ik dit plaatje tegen. Het hoort hier, op deze plek. Waarom? Ook daar heb ik geen woorden voor.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Pinguins-Stephan-Balkenhol3.jpg)

'57 Pinguins' van Stephan Balkenhol
### Restreclame
URL: https://www.martenminkema.nl/restreclame/
Last updated: 2026-06-26T09:55:44.000Z
De meeste reclame is vluchtig. Papieren advertenties vergaan en commercials vervliegen. Maar soms blijft een boodschap haken in het straatbeeld. Als muurschildering, sticker of tegel. Die reclame gaat gewoon door met werven, ook wanneer het bedrijf of merk erachter allang niet meer bestaat. Ik heb daar een nieuw woord voor bedacht: *restreclame*.

Strikt genomen is dit een irritant fenomeen. De reclamemaker is te beroerd geweest om zijn boodschap op te ruimen, en valt jaren na z'n dood nog mensen lastig met lonkende maar belegen woorden en beelden.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Hoogland.jpg)

Voormalige paardenslagerij aan de Haarlemse Botermarkt

Toch ben ik er dol op, want restreclame is een bron van verwondering en verhalen. Maar kijk uit: als je eenmaal op restreclame let, zie je het overal om je heen en heb je geen rust meer.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Zuid-Afrika.jpg)

Haarlem, 2009

Al is het maar omdat je er op tijd bij moet zijn; ook restreclame heeft niet het eeuwige leven. Tussen de foto's hierboven en hieronder zit 6 jaar, en iemand die uiteindelijk dacht: dit verkopen we niet meer.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Restreclame-gone.jpg)

Haarlem, 2015

Ik kom terug met meer restreclame.
### De Wereld van 2049
URL: https://www.martenminkema.nl/de-wereld-van-2049/
Last updated: 2026-06-29T22:30:19.000Z
Iedere ouder vraagt zich af: hoe zal de wereld zijn als mijn kind zo oud is als ik? Zelf ben ik 40 en net vader geworden van Midas. Nu is het voorspellen van de toekomst een heikele onderneming. Toch heb ik verstandige mensen bereid gevonden om een blik vooruit te werpen naar het jaar 2049.

DE WERELD VAN 2049 (VPRO 5-7-2009)

0:00

/2150.008208

1×

Aan het woord komen: futuroloog Paul Ostendorf, de Engelse filosoof [Roger Scruton](https://nl.wikipedia.org/wiki/Roger%5FScruton?ref=martenminkema.nl), futuristisch tekenaar [Rudolf Das](http://nl.wikipedia.org/wiki/Robbert%5Fen%5FRudolf%5FDas?ref=martenminkema.nl), demograaf Pearl Dykstra, socioloog Shervin Nekuee en componist [Simeon ten Holt](http://www.simeontenholt.com/?ref=martenminkema.nl). Ook met medewerking van radiokunstenaar Mat Wijn.

De broers Rudolf en Robbert Das hadden ten tijde van de uitzending net een nieuw boek uitgebracht met de titel *Energie en onze Toekomst*. Daarin werken ze een slim plan uit voor stuwmeren in zee.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Energy-for-the-Future2.jpg)

Zogenaamd 'valeiland' voor de kust van Walcheren. De tekening is van Rudolf of Robbert Das: de stijl van de tweeling is vrijwel identiek (bron: Energie en onze Toekomst, uitgeverij Tirion)

Het zijn ringdijken waarop windmolens staan. Als er geen vraag is naar elektriciteit maar er wel wind staat, pompen de molens niveauverschil in het waterpeil tussen binnen en buiten de dijk. Zodra er weer vraag is naar elektriciteit, wordt de kraan opengedraaid en kan de kracht van het verschil tussen het waterpeil binnen en buiten de ringdijk worden omgezet in stroom. Volgens de gebroeders Das is de Noordzee in potentie de grootste krachtbron ter wereld.
### De Soepkom van Hitler
URL: https://www.martenminkema.nl/de-soepkom-van-hitler/
Last updated: 2026-06-29T22:24:01.000Z
Het begrip *schuldig landschap* is bekend, maar bestaat er ook zoiets als schuldig servies? Tenslotte heeft Hitler zelf deze kom in handen gehad. Er vegetarische soep uitgeslurpt en intussen aan bloed gedacht. Het stuk aardewerk is zo'n merkwaardig fragment dat de geschiedenis heeft overleefd, terwijl het Belgische dorp eromheen is gemangeld door de oorlog.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/SOEPKOM1A2.jpg)

De dorpsherberg met Duits sfeertje. Die zwijnskop heeft misschien nog toegezien hoe de nazi's hun overwinning op de Fransen vierden.

Brûly-de-Pesche heet dit houthakkersgehucht in het uiterste zuiden van Wallonië, dat voorjaar 1940 werd ontruimd door de Duitsers. Hitler had een hoofdkwartier nodig voor zijn *Blitzkrieg* tegen Frankrijk, dit leek een geschikte plek.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/SOEPKOM2A2.jpg)

De herbergier besluit tot het halen van de kom.

Binnen een paar weken was de *Wolfsschlucht* klaar, inclusief bunker en een zwembadje voor Hitler. Die kwam op 6 juni aanvliegen en hij moet hier een prima tijd hebben gehad. Commanderend en telefonerend vanuit houten barakken, 's avonds de vlotte opmars volgend op filmjournaals in de dorpskerk en tussendoor dus die groentensoep lepelend uit zijn grote, speciaal aangevoerde Führer-kom in de Beiers ingerichte herberg.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/SOEPKOM3A2.jpg)

De afloop is bekend, en het oorlogstuig omgesmolten. Van gedweep met Hitler is hier gelukkig niets te merken. Maar als je vraagt naar die tijd, komen wel grote, op karton geplakte foto's vanachter de bar tevoorschijn met energiek voortstappende nazi-kopstukken op de dorpspaden van Brûly-de-Pesche. En de Führer-kom is achtergebleven.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/SOEPKOM5A2.jpg)

Wat nu?

Het is een plomp geval, oerdegelijk. Mochten er onverhoopt bommen vallen tijdens de schaft, dan zette je hem gewoon op je hoofd. Op de onderkant staat dat de kom is gebakken voor de Reichsarbeitsdienst bij het Beierse firma Hutschenreuther in 1938.

Zou Hitler met de dobberende stukjes prei en wortel hebben gespeeld alsof het zijn tanks waren? Vast, in elk geval in gedachten. Zou hij hebben vermoed dat deze mok ooit de drinkbak zou worden van de herberghond? Want dat is het nu. Nee, vast niet.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/SOEPKOM6A2.jpg)

foto's: Miek Hehenkamp / Marten Minkema
### Arbo in Hongarije
URL: https://www.martenminkema.nl/arbo-in-hongarije/
Last updated: 2026-06-25T10:26:38.000Z
Collega Peter Flik woont met Edith in een klein Hongaars dorp. Hij maakte deze foto met de titel: 'Arbo in Hongarije'.
### Het allereerste Oortje
URL: https://www.martenminkema.nl/het-allereerste-oortje/
Last updated: 2026-06-29T22:19:31.000Z
De geschiedenis zit vol ironie. Dat is omdat mensen vaak het tegendeel bereiken van wat ze nastreven. Neem de historie van het oortelefoontje. Dat is midden jaren twintig speciaal ontwikkeld voor slechthorenden. Zodat die niet meer met zware, zweterige koptelefoons naar de radio hoefden te luisteren - want de eerste radio's waren allemaal met koptelefoon. Maar nu zijn het juist die oortjes waartegen KNO-artsen waarschuwen.

Mp3-spelers kunnen steeds harder en de batterijen gaan almaar langer mee. De gehoorschade neemt navenant toe en politici roepen om maatregelen. Maar geluidsbegrenzing wordt nog altijd niet standaard ingebouwd. En dat terwijl het blad Science and Invention al in 1926 schreef dat de gevoeligheid van oortelefoons gemakkelijk fabrieksmatig is in te stellen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/EARPHONE-TEKENING2.jpg)

Het allereerste oortje verklaard (bron: Science and Invention, mei 1926).

Het hiernaast getoonde allereerste oer-oortje uit dat jaar is eigenlijk al een moderne in-ear, waarbij de afstelbare rubberen oordop de gehoorgang opvult. Dat is nog steeds het beste type oortelefoon, omdat die het omgevingsgeluid buitensluit en het volume dus niet erg hoog hoeft. Hoewel: Brits onderzoek heeft inmiddels aangetoond dat mensen hoe dan ook graag naar harde muziek luisteren. Want dan komt endorfine vrij en dat geeft een kick. Maar daarvan hadden ze indertijd vast nog geen idee.

**Update 21-05-2021**: Intussen is dit bericht 12 jaar oud en wat gedateerd. Want al sinds 2013 is in de EU een 'volumebegrenzer' verplicht die het geluid tot maximaal 85 dB begrenst. Maar ook daarmee kan je nog steeds gehoorschade oplopen.
### Fluisterspreker
URL: https://www.martenminkema.nl/fluisterspreker/
Last updated: 2026-06-29T22:13:34.000Z
Het woord fluisterspreker komt niet meer voor in Nederland. Ook niet in de Dikke van Dale. Zelfs deze foto heb ik in het buitenland gemaakt, ik meen in Berlijn. En ik had geen idee wat de functie is van het apparaat. Daarom deze week het Rotterdams Radio Museum gebeld.

Een fluisterspreker is een speaker voor onder het kussen, ontworpen om radio te luisteren zonder je partner te storen. Feitelijk is het gewoon een platte hoofdtelefoon. Je kan ze nog steeds (of weer) kopen, de Engelse benaming is *pillow speaker.* Allitereert lekker, maar voor de Nederlandse markt is dat futloos vertaald naar kussenspeaker. Fluisterspreker klinkt veel aardiger, maar ik kan nergens terugvinden dat de term ooit voet aan de grond heeft gekregen. 

Misschien dat een dichter er nog iets mee kan.
### Huizen van Geluid
URL: https://www.martenminkema.nl/huizen-van-geluid/
Last updated: 2026-06-25T10:25:17.000Z
Wonen in muziek: helaas, dat kan niet. Want van octaven bouw je geen muren, van tertsen giet je geen vloeren en van tremolo's trek je geen ramen. Architecten laten zich inspireren door composities, maar het lukt ze nooit om Schubert en Stockhausen in hun ontwerp te laten stollen.

Je kan denken: dat hoeft ook niet, het zijn verschillende kunsten. Maar stiekem is iedereen jaloers op muzikanten. Die zijn zo losgezongen van alle zware materie tussen droom en daad; daar kan je als architect niet aan tippen. En toch. Een bouwsel kan wel een omhulling zijn voor muziek. Dus *the next best thing* is het integreren van beide, waarbij je van het huis een klankkast maakt. Zoals bij concertzalen, maar dan diverser. Je woont in trillende lucht die wordt gereflecteerd, gevormd en begrensd door allerlei leefruimtes. Als architect ben je zo co-componist.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/HIFI-1926-A-12.jpg)

Hifi 1926: het huis als klankkast. Let op de merkwaardige kronkels die het geluid lijkt te maken (bron: Science and Invention, mei 1926).

Al in 1926 leek zoiets praktisch haalbaar - voor wie niet opzag tegen een flinke verbouwing. Het Amerikaanse blad *Science and Invention* toonde hoe dat moest. Met een luidspreker van zeven meter lang op zolder en roosters in alle vloeren en wanden. En een extra speaker op de heteluchtverwarming in de kelder, zodat het geluid ook nog via de luchtkanalen door het huis stroomt. Maar heeft dit ook gewerkt? Door al dat hakwerk is van het huis een onleefbare galmkast gemaakt, en wat er nog over is van de architectuur zit de akoestiek nog steeds in de weg.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/HIFI-1926-B111.jpg)

'A home equiped with an ideal loud speaker employing a 20-foot tapered horn.' (bron: Science and Invention, mei 1926).

Het probleem was natuurlijk de gebrekkige techniek. Die was veel te plomp en grof om rekening te houden met de woning. Dat is nu totaal anders. Alles is tegenwoordig draadloos en van afstand te bedienen, luidsprekers passen in de palm van een hand, de muziek klinkt levensecht en is onzichtbaar aanwezig.

En kijk, als vanzelf verdwijnt het plafond, lijken de wanden transparant; wordt de hele architectuur van het huis ondergeschikt aan die van de muziek. Althans, dat is de ideale voorstelling. Dat heeft de maker van de artist impression boven aan dit stukje goed begrepen. Voorlopig hebben huizen nog altijd muren, daken en deuren. Als ook die laatste hobbel is weggenomen, zullen we dan werkelijk in muziek en andere mooi geluid wonen?

Maar.. wat is daarbij nog de rol van de ontwerper? Het verdwijnen van de constructie kan toch niet niet het ideaal zijn van de architect? Die zal gruwen van deze eenzijdige artist impression.
### Zandkleppen en IJsbergen
URL: https://www.martenminkema.nl/zandkleppen-en-ijsbergen/
Last updated: 2026-06-29T21:51:27.000Z
Bali en New York lagen vroeger vreselijk ver weg. Limburg was voor de meeste mensen als het Zuid-Frankrijk van nu en de Harz net zo exotisch als het Krimgebergte in onze tijd. Je beleefde al heel wat als je als Arnhemmer de zee zag en als Groninger de Veluwe. Maar: net als nu waren superlatieven belangrijk. Hoger, dieper en weidser dan thuis, daarvoor boekte je een pensionnetje.

Dus moest je als toeristenoord wel wat te bieden hebben. Zo pochte Lunteren met haar Zandklep, een afgraving voor de aanleg van een wildwal even verderop. De Zandklep had een metershoge klif waar honderden toeristen op afkwamen. Die stuurden dan natuurlijk een ansichtkaart naar huis van deze woeste, extreme natuur. Dat het hier ging om een gevalletje ontginning deed niet ter zake.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Lunteren-Zandklep-1.jpg)

De Zandklep bij Lunteren, ansicht waarschijnlijk uit de jaren twintig.

Hoe is het nu met die Zandklep? Niet goed. Ze is geërodeerd, afgekalfd en bijna verdwenen. Met Google Earth zie je nog een postzegeltje naast het aloude groepsverblijf De Wildwal, dat zal het wezen. Maar niets daarover op de site van De Wildwal en ook bij de plaatselijke VVV komt geen toerist nog informeren. Om maar te zwijgen over de nabijgelegen 'Zeven Heuveltjes'. Iemand? 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/De-Zeven-Heuveltjes.jpg)

De Zeven Heuveltjes

Ons landschap ligt vol met dit soort plekken. Uitzichten, toppen en dalen die de verbeelding allang niet meer prikkelen, maar die mensen vroeger maar al te graag veroverden. Veel van hun trotse bewijsbriefkaarten kunnen nu, in onze moderne beleving, zo in de collectie Boring Postcards van Martin Parr (meer daarover [hier](https://www.martenminkema.nl/heerlijk-saai/)), ware het niet dat het bij die verzameling draait om gedateerde menselijke bouwsels, niet om natuur.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/STORMZEE.site_2.jpg)

'Zee bij storm - Lange trekken' Kaart verstuurd vanaf Schiermonnikoog op 22 augustus 1937.

Maar.. is dat niet oneerlijk naar achteren trappen vanuit het verwende heden? Want wat is er mis met de stormachtige zee bij Schiermonnikoog, de pure natuur van de Lemelerberg (wel zeventig meter hoog!) en een heuse grot in Sauerland waar je in de kalkafzettingen een ijsbeer en een ijsberg kon herkennen?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/EISBERG-site2.jpg)

'Eisberg' und 'Eisbär' in de Kristallgrotte in de Dechenhöhle, Sauerland, 1928.

Ik heb gebeld met die Sauerlandse grot, de [Dechenhöhle](https://www.dechenhoehle.de/?ref=martenminkema.nl) bij Iserlohn. Daar is 'Eisbär' nog steeds deel van de rondleiding - hoewel bezoekers er nu eerder een witte hond in herkennen. Maar de 'Eisberg'-stalagmiet loopt iedereen intussen straal voorbij, daar heeft niemand nog wat mee. Die associatie is reddeloos ondergesneeuwd omdat we teveel echte ijsbergen hebben gezien op televisie, of zelfs live vanaf het scheepsdek op budgetcruise naar de poolstreken. 

Punt is wel: als we zoveel CO2 blijven uitstoten door al dat gereis en steeds grotere flatscreens kopen, is de ijsberg van de Dechenhöhle straks de enige die nog over is.
### Manneken Pis in Zagreb
URL: https://www.martenminkema.nl/manneken-pis-in-zagreb/
Last updated: 2026-06-25T10:23:46.000Z
Kroatië is een land met een uitgesproken macho-cultuur. Op straat in Zagreb zie je veel erg brede mannen (sport?) naast erg frêle vrouwen (pillen?), en halverwege het station trof ik deze merkwaardige fontein. Het is Manneken Pis, maar dan boordevol testosteron. Pontificaal gooit hij zijn piemeltje naar voren en piest wel vijf meter ver.

Hij kijkt erbij alsof hij schiet en met zijn rechterhand maakt hij een gebaar van: wat had je nou, sukkel! Een onsympathiek ventje, maar ook een beetje sneu. Want hoe ver hij ook plast, hij zal het altijd verliezen van zijn miezerende neefje in Brussel. Die krijgt alle aandacht, alle lachers en vertederde blikken. En alle foto's. Op deze na dan.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Manneken-Pis-in-Zagreb-22.jpg)

Het kan natuurlijk dat ik mij akelig vergis. Dat ik zijn houding niet goed interpreteer vanwege hardnekkige cultuurverschillen. Of dat dit ventje een volksheld is à la Hansje Brinker. Wie weet meer? Commentaar zeer welkom.
### Zakkenmuren van Genève
URL: https://www.martenminkema.nl/zakkenmuren-van-geneve/
Last updated: 2026-06-29T21:42:36.000Z
Geneefse vuilniszakken zijn langwerpig en dun. Zo kan je ze goed stapelen. En dat gebeurt ook. Op vuilophaaldag zie je overal muurtjes van zakken langs de kant van de weg. Keurig uitgelijnd, met de opening naar voren om de vuilnisman te helpen. Zakkenmuren worden in het verlengde gelegd van een bankje of ander straatmeubilair, zodat ze niemand in de weg staan.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/Zakkenmuur-21.jpg)

Het getuigt van hetzelfde soort beschaving als die van de Japanse straatveger die ik ooit aan het werk zag. In hartje Tokyo prikte hij niet alleen papiertjes van straat, maar inspecteerde ook de fietsmandjes op verfrommelde kassabonnen en vergeten foldertjes.

De zakkenmuur is een bewerkelijk bouwsel dat alleen kan bestaan bij de gratie van aandacht en discipline. Dat begint al met het vullen van de zakken, want voor je het weet bollen ze alle kanten op. En dan kan je stapelen wat je wilt; een mooie muur zal het nooit worden. In de zakkenmuur zit dus denkwerk en voorbereiding. En dat terwijl het om afval gaat waar je snel van af wilt.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/07/vuilniszakken-in-geneve1.jpg)

Alle foto's: Marten Minkema

Misschien is het een bezwering. Want vuilnis is chaos, maar in zo'n muurtje blijft het deel van het fijnmechaniek van de samenleving. Typisch Zwitsers? Ze zijn wel fraai, de zakkenmuren van Genève.
### Bij de Vissen af
URL: https://www.martenminkema.nl/bij-de-vissen-af/
Last updated: 2026-06-29T21:41:51.000Z
Een gebraden varken met een appel in de bek: dat is heel natuurlijk. Een kerstkalkoen met kastanjevulling: nou vooruit. Maar een zeewolf die een citroen grijpt? Dat is op z'n best absurdisme. Maar nog eerder de plank mis. Vergis ik me of kijkt het beest woedend? Tijd voor een etiquette bij het hanteren met dode dieren?
### Wandelende Vuilnisbakken
URL: https://www.martenminkema.nl/wandelende-vuilnisbakken/
Last updated: 2026-06-25T10:21:15.000Z
De laatste bewoners verlaten het pand. Of ze op tijd de uitgang hebben gehaald weet ik niet, want de sloop van de oude parkeergarage op de Haarlemse Raaks is hier bijna voltooid. 

Belangrijk detail: de vuilniszakken in de bakken zijn nog helemaal leeg, blijkbaar net vervangen voor de sloop. Maar hier in deze bende is er natuurlijk geen beginnen meer aan. De bakken ogen bijna beledigd, zoals ze met rechte rug naar buiten stappen.
### Een Warm Welkom
URL: https://www.martenminkema.nl/een-warm-welkom/
Last updated: 2026-06-29T21:40:41.000Z
De man op het kerkhof wijst op mijn opengeslagen laptop. Ik verwacht een kritische opmerking: mailen op een bankje tussen de doden, dat is natuurlijk wat onbeleefd. Maar ook erg rustig. Het gaat de man om iets anders. Namelijk de overeenkomst tussen een dodenakker en het web.

'Want elke site', zegt hij, 'is een monumentje dat blijft staan zolang iemand betaalt. En zoals een zerk overgroeid raakt met wingerd en mos, zo verouderen vergeten webstekken met elke gemiste update.' Waar de man naartoe wil? Naar een overleden vriend, wiens website hij al sinds drie jaar plaatsvervangend in de lucht houdt. 'En ik verander er niks aan. Helemaal niks. Voeg er alleen ieder jaar een paar regels reactie aan toe. Bij wijze van bloemetje.' Bezoekers komen er al lang niet meer, en daarom komt hij af en toe ook hier, met een echt bosje om op het graf te leggen.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Vallende-stenen2.jpg)

Reeds lang overleden, maar bloedlink echtpaar

De man loopt door. En ik moet denken aan een paar antieke zerken die ik zopas nog in leven zag. Ja dat kan. Dat was op een begraafplaats ten noorden van Dublin. Twee stenen naast elkaar: een beetje agressief echtpaar. Mocht je niet achterlangs lopen, want ze zouden wel eens op je kunnen vallen. Dat zal je niet hebben met webstekken. Maar die verdwijnen dan ook sneller dan graven, hebben niet echt een voet in de aarde. Ze zijn als een buslijn die zomaar kan worden geschrapt, terwijl een opgeheven treintraject nog jarenlang sporen achterlaat.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Nieuw-Leven-22.jpg)

Opzij! Hier wordt geleefd!

Dus ik kan wel een foto plaatsen van de steen hieronder en daarmee 'Eeuwigdurend Onderhoud' op deze site beitelen: maar dat is onzin. Nog grotere flauwekul dan de tekst op de zerk zelf, die intussen al spontaan is gebarsten.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/Eeuwigdurend-Onderhoud1.jpg)

Aardig geprobeerd

Ergens wel ontroerend, dat soort ijdelheid over de grens van de dood heen. Meer daarover in onderstaand artikel uit 1997, waarin ik de houdbaarheid van ons stoffelijk overschot onderzoek, en onder anderen funerair historicus Cees van Raak desgevraagd bevestigt:

[OVER DE TIJDELIJKHEID VAN ONSTERFELIJKHEIDVPRO-gids, 13 september 1997OnsterfelijkheidIsEenTijdelijkeZaakHelaas.pdf2 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/OnsterfelijkheidIsEenTijdelijkeZaakHelaas.pdf "Download")
### De Volzinnen van de Olifant
URL: https://www.martenminkema.nl/de-volzinnen-van-de-olifant/
Last updated: 2026-06-29T21:27:11.000Z
Net als mensen gebruiken dieren taal. En dat gaat vaak ver voorbij eenvoudige signalen. "Olifanten laten een rommelend geluid horen dat 'ik' betekent", vertelt de Oostenrijkse bioloog [Angela Stöger-Horwath](https://becogbio.univie.ac.at/people/scientific-staff/angela-stoeger-horwath/?ref=martenminkema.nl). "Olifanten kunnen zo wel honderd soortgenoten aan hun geluid herkennen. En een ander toon erachteraan betekent dan bijvoorbeeld honger. Maar de helft van hun taal kunnen we nog steeds niet verstaan."

Haar Duitse collega Meike Artelt reist al maanden Europese dierentuinen af, zet een microfoon neer en wacht dagenlang op geluiden van olifanten. Ik stond ernaast in verschillende dierentuinen om zelf opnamen te maken voor een documentaire over het taalgevoel van olifanten:

DE VOLZINNEN VAN DE OLIFANT (VPRO 19-10-2008)

0:00

/2428.551875

1×

Meike was al in Keulen, Berlijn en ik zocht haar op in Emmen, waarvan bovenstaande foto. De met de slurf reikende olifant is Annabel (45), die een paar maanden later overleed na een val in de droge gracht van het dierenpark. Later interviewde ik Meike ook in Dublin Zoo, waar een groep van vijf leeft. Kalme dieren, tot Meike geluiden aan hen liet horen van soortgenoten uit Berlijn. We stonden naast de speaker achter een paar staaldraadjes en de kudde draafde op ons af. Nogal dreigend; je hoort de olifanten niet komen, ze zijn er opeens. Ze wierpen zand naar ons en dat valt nog mee, want het schijnt dat olifanten ook heel gericht met grote stenen kunnen gooien. Meike heeft afgelopen jaar veel bijzonder geluid opgenomen en haar apparatuur heeft het overleefd. Wel is een microfoon bijna opgegeten. Ook dat geluid heeft ze op band en is te horen in de documentaire.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/05/RotterdamOlifant2.jpg)

Olifant in Rotterdam: van beide kanten weinig realistische inschatting van verhoudingen (foto: Lida Iburg)

Dit soort onderzoek is belangrijk om meer te weten over de intelligentie van olifanten. En over hun zelfbewustzijn, want dat is zowat de laatste (vermeende) barrière tussen mens en dier. In De Volzinnen van de Olifant buigen ook bioloog-filosoof Bianca Janssen-Groesbeek en filosoof René ten Bos zich over de vraag: wat maakt ons mensen nou eigenlijk uniek? Is onze afstand tot de olifant en andere dieren wel zo groot?

In de documentaire zijn ook opnamen te horen uit het beroemde [Tierstimmenarchiv](https://www.tierstimmenarchiv.de/?ref=martenminkema.nl) in Berlijn. Daar sprak ik ook studenten die net onderzoek waren gestart naar het geluid van giraffen. Ik kon me daar geen voorstelling bij maken, maar sinds 2015 is het resultaat [hier](https://soundcloud.com/worldaccordingtosound/39-the-secret-sounds-giraffes-make-when-the-sun-goes-down?ref=martenminkema.nl) te horen.
### Bioscoop Toen & Nu
URL: https://www.martenminkema.nl/bioscoop-toen-en-nu/
Last updated: 2026-06-29T20:56:31.000Z
Idols en Popstars zijn stokoude ideetjes. Ik lees er al over in een blad uit 1926\. De Kinematograph Weekly van 3 juni dat jaar ligt tussen de troep op een vlooienmarkt in Dublin en valt zowat uit elkaar. Maar wat een inhoud!

Lees het in:

[TACHTIG JAAR GELEDEN IN DIT THEATERVPRO-Gids, 30 juni 2007TachtigJaarGeledenInDitTheater.pdf713 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/TachtigJaarGeledenInDitTheater.pdf "Download")

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Kinematograph-Weekly2-640x489-1.jpg)

Omslag en vormgeving: [Piet Schreuders](https://pietschreuders.com/?ref=martenminkema.nl) voor de VPRO-Gids.
### De Laatste Stadsbuizenpost
URL: https://www.martenminkema.nl/de-verdwenen-stadsbuizenpost/
Last updated: 2026-06-29T21:20:28.000Z
Van alle transportmiddelen is de stadsbuizenpost mij het liefst. Wat had ik daar graag een kaartje mee verstuurd. Helaas, zoiets had je niet Nederland. Wel winkelbuizenpost, voor het schieten van briefgeld en kwitanties tussen kassa en kantoor. Ook aardig, maar niets vergeleken bij de wijdvertakte mini-metro's onder Parijs en Berlijn; razendsnelle postsystemen op luchtdruk door buizen van amper een decimeter doorsnee. 

Jaarlijks zoefden miljoenen brieven, telegrammen en pakjes in capsules heen en weer tussen tientallen postkantoren. De trajecten waren kilometers lang, met overal aftakkingen, wissels en tussenstations, een wijdvertakt pneumatisch netwerk dat functioneerde volgens een nauwkeurige dienstregeling. Het hart zat ergens in een centrale kelder, waar grote machines stoomden en pompten om de lange capsule-treinen aan te zuigen en voort te stuwen onder de huizen en straten van de metropool. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Klein-Olifant-die-de-Buizenpost-aanblaast.jpg)

De advertentie hierboven verbeeldt schitterend de elegante magie van stadsbuizenpost. Ze was onzichtbaar, geheimzinnig, technisch uitgekiend, razendsnel en discreet - dus ook populair onder geliefden, die elkaar in Parijs een 'pneu' stuurden. Toch is het systeem in de jaren zeventig bijna overal opgedoekt. Doodzonde. Waarom? Voor antwoorden reisde ik zomer 1998 naar Berlijn, Wenen en tenslotte Praag, de enige stad die haar 'potrubní pošta' nog in ere hield.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Praagse-buizenpost.jpg)

De - intussen ook verstilde - 'potrubní pošta' van Praag

Op het hoofdpostkantoor bedekte de imposante buizenpost een hele wand, die suisde, siste en spuwde onder de hoede van een ploegje oudere dames en heren. Maar in feite werkten van al die buizen nog maar een paar. De rest was al jaren onherstelbaar verstopt of opgeheven aan de andere kant. Ik stak mijn VPRO-microfoon in een buis die het nog deed en hoorde een hele diepe, eindeloos lange melancholieke zucht. Maar dat is natuurlijk allemaal interpretatie. Luister zelf:

DE TELOORGANG VAN DE STADSBUIZENPOST (VPRO 28-7-1998)

0:00

/1790.52

1×

Van die dag in Praag heb ik geen foto's. Maar ik hield een papiertje tegen het messing merkteken van een buis en wreef met potlood een afdruk. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Potlood-doordruk-def.jpg)

Eigenlijk is dat een veel tastbaarder herinnering dan een foto. De Praagse stadsbuizenpost is intussen ook gestaakt. Een overstroming in 2002 maakte de boel definitief kapot. 

Zelf schreef ik ook een groot artikel voor de VPRO-gids, die er onderstaande voorplaat bij maakte:

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Omslag-Gids-Buizenpost.jpg)

Omslag VPRO-gids, juli 1998 - Vormgeving Piet Schreuders 

Het hele stuk is hier te lezen:

[DE TELOORGANG VAN DE PNEUMATISCHE STADSPOSTVPRO-Gids, 28 juli 1998DeTeloorgangVanDePneumatischeStadspost.pdf1 MBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/DeTeloorgangVanDePneumatischeStadspost.pdf "Download")

Onder tal van Europese steden liggen al die buizen nu weg te roesten op een paar meter diepte. Een vergeten onderwereld, ooit zorgvuldig aan de praat gehouden door honderden technici en geladen met een unieke, mechanisch gedreven romantiek vol lieve, kwade, formele, vrolijke en treurige brieven. Zoals verbeeld in de buizenpostscene uit Baiser Volés (1968) van François Truffaut, [hier](https://youtu.be/7dW6kNX0eZU?feature=shared&ref=martenminkema.nl) te zien op youtube.
### Koekoeksklok Mysterie
URL: https://www.martenminkema.nl/mysterie-van-de-koekoeksklok/
Last updated: 2026-06-29T21:18:28.000Z
De koekoeksklok komt uit het Zwarte Woud, maar de koekoeksvogel zelf is daar nauwelijks te vinden. Het is er te koud en de dichte sparrenbossen staan het beest niet aan. Waarom is dan juist in het Schwarzwald gekozen voor de koekoek in een klok? En waarom zit die opgesloten achter een deurtje? Ik probeerde het vraagstuk ter plekke op te lossen voor het radioprogramma Ongehoord:

HET MYSTERIE VAN DE KOEKOEKSKLOK (VPRO 5-5-1998)

0:00

/2263.745333

1×

Bij de uitzending verscheen ook een artikel in de VPRO-Gids, zorgvuldig vormgegeven door [Piet Schreuders](https://nl.wikipedia.org/wiki/Piet%5FSchreuders?ref=martenminkema.nl). Hier te downloaden:

[DE GEHEIMZINNIGE ACHTERGRONDEN VAN DE KOEKOEKSKLOKVPRO-Gids, 5 mei 1998HetMysterieVanDeKoekoeksklok.pdf962 KBdownload-circle](https://www.martenminkema.nl/content/files/2026/06/HetMysterieVanDeKoekoeksklok.pdf "Download")

Voor wie een verlangen (al dan niet heimelijk) koestert naar een koekoeksklok: schaam je niet! Het is een onvervalst streekprodukt met een lange en rijke geschiedenis. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Gigakoekoek2.jpg)

Overdrijving is een Kunst

Maar koop nooit maar dan ook *nooit* een klok van buiten het Zwarte Woud. Want die zijn allemaal nep. Een koekoeksklok komt uit de dorpen Schonach en Triberg, punt uit.\* En loop ook daar de toeristenwinkels voorbij, want die verkopen vooral saaie serieproductie: dank je de koekoek! Nee; vraag rond naar eenmansbedrijfjes. Daar maken ze nog *Unikaten*, klokken die afhankelijk zijn van het beschikbare hout en de inspiratie van de dag en waarvan geen tweede exemplaar bestaat.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/12/Koekoeksklok.jpg)

Overtreffende trap: 's Werelds Eerste Grootste koekoeksklok in Schonach. Ze hebben inmiddels een nog grotere.

\* Er is toch één uitzondering: op Terschelling maakt [Le Fou de Coucou](https://le-fou-de-coucou.eu/?ref=martenminkema.nl) echte, totaal *einzigartige* koekoeksklokken. En - heel bijzonder: van juttershout. Kom daar maar eens om in de binnenlanden van het Zwarte Woud.
### De Tuinkabouter Leeft!
URL: https://www.martenminkema.nl/de-tuinkabouter-leeft/
Last updated: 2026-06-29T21:17:42.000Z
Bestaan kabouters? De meningen zijn verdeeld. Maar om de *nanus hortorum vulgaris* kan niemand heen. Onderschat de tuinkabouter niet; stilletjes maar onstuitbaar verovert ze de aardbol. Let je even niet op, dan staan er weer nieuwe bij. En ze willen respect. Als oeroud archetype van onze verbondenheid met de grond, met het aardse. Niet meteen overtuigd? Luister naar:

DE TUINKABOUTER LEEFT! (VPRO 22-11-1994)

0:00

/3014.243333

1×

Aan het woord komen: wetenschappers en buitenlui, kabouterbouwers, douaniers en natuurlijk de tuinkabouter zelf - vertolkt door [Joost Belinfante](https://nl.wikipedia.org/wiki/Joost%5FBelinfante?ref=martenminkema.nl), die ook de muziek componeerde bij deze unieke documentaire. Let wel: met louter tuingereedschap als instrumenten. 

Tegelijk verscheen in de VPRO-Gids een omslagartikel over de tuinkabouter als handel, als symbool, als bron van verwondering, studie, ruzie en smokkel. Lees het hieronder, het stuk begint al op de cover:

##  Bestaan Kabouters?

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Voorpagina-VPRO-Gids-kabouters-1.jpg)

Cover VPRO-gids, november 1994

De eerste tuinkabouter is rond 1872 uit klei gegoten in het Duitse Gräfenroda. Dat is een feit en wel het enige waar alle nanologen (tuinkabouterdeskundigen) het over eens zijn. Van de voorgeschiedenis bestaan verschillende versies, waarvan de meest geaccepteerde verwijst naar Barok-dwergen. Dat waren beeldjes van in potsierlijke kleding gestoken kleine mensen, waarmee de Oostenrijkse en Duitse aristocratie in de achttiende eeuw haar tuinen sierde. De Opkomende burgerij van ruim een eeuw later wilde ook zoiets, kende weliswaar geen hofdwergen, maar wel vele mythen en sagen rond de kabouter. Van oorsprong wijnwerker, zou die in onderaardse gewelven altijd op zoek zijn naar goud en edelstenen. Voor dat werk waren zware schoenen nodig, een leren schort en een grote puntmuts tegen vallend puin. Het beeld was er dus, maar wie maakte het eerste exemplaar van wat *de putto van de kleine man* zou gaan heten? Daarover is nu al ruim een eeuw onenigheid.

Aan de ene kant staat de firma Heissner, hoofdkantoor in Lauterbach, Hessen en onbetwist marktleider met een jaarlijkse produktie van 700.000 tuinkabouters. Dit zijn zonder uitzondering exemplaren met rode muts, schort, pijp, hengel, kruiwagen of lantaarn. En zo hoort een tuinkabouter er ook uit te zien, vindt de orthodoxe richting binnen de nanologie met aan kop Prof. Dr. Nan. Fritz Friedmann\*. Deze krasse tachtiger uit Basel lijkt uiterlijk sprekend op zijn onderwerp van studie. Friedmann wil humor met de grootst mogelijke ernst benaderen en is president van de IVZSG, de Internationale Vereinigung zum Schutze der Gartenzwerge. Vanuit die functie is hij toch niet zo gelukkig met de kabouters van Heissner, want die zijn bijna allemaal van pvc gemaakt. En een tuinkabouter van kunststof, dat is een *unbeseelte* tuinkabouter, een *nanus hortorum vulgaris non animatus*. Dat is eigenlijk helemaal geen tuin*kabouter*, dat is een tuin*figuur*. Nee, alleen klei is de juiste grondstof, omdat het ademt en verbonden is met de grond in de tuin.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Bezielde-kabouter.jpg)

'Beseelte' tuinkabouter uit het interbellum

Tegenhanger van Heissner is het oude familiebedrijf Griebel, tegenwoordig gevestigd onder de naam Das Gartenzwergenkaufhaus in Rot am See bij Würzburg. Hier komen zo'n 70.000 aardewerken kabouters per jaar vandaan. Maar die zijn Friedmann al helemaal een gruwel, want volkomen *abartig*, dat wil zeggen ontaard en daardoor per definitie zonder ziel. Wat bijvoorbeeld te denken van de *Jungfernschreck*, een potloodventende tuinkabouter? Of model *Leck mich am...*, dat de broek laat zakken en de middelvinger opsteekt? Ook maakt Griebel kaboutervrouwen; een absolute gotspe, want *'Zwerginnen gibt es nicht'*, verzekert Friedmann. Waarom eigenlijk niet?

De professor blijft het antwoord schuldig. Een psychoanalyticus uit Hamburg, Dr. Anton Bernarth, suggereert in dit verband half schertsend dat de kabouter een archaïsch type is, behorend tot een lang verdwenen volk dat de moedergodin met vruchtbaarheidsdansen vereerde en nog altijd in ons onderbewuste aanwezig is. De godin is weg en alle moeite om haar evenbeeld te vinden loopt op niets uit, terwijl de kabouter in ons zijn geslachtsdeel moet bedekken met een puntmuts.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Penishoofd3.jpg)

Catalogus van het Gartenzwergenkaufhaus, 1994

'Arme intellectuelen,' schrijft Bernarth, 'waarom lachen jullie op de tuinkabouters en Sneeuwwitje? Jullie zouden doodsbang zijn als die beschaafde, esthetisch geschoolde bril van je neus glijdt en je oog in oog staat met stramme dwergen, met rode mutsen, rode voorhuiden, zelfbewust en onbekommerd.'

Maar terug naar de Griebel-catalogus. Er is een doodgeschoten tuinkabouter te krijgen en ook een *Verkehrs-Opfer*, dat levenloos op de grond ligt met dwars over het lichaam een breed remspoor. Pronkstuk is *Nachbar's Opfer*, een vermoorde tuinkabouter met een keukenmes in de rug. Slachtoffer van Deutscher Gründlichheit, staat er als commentaar in de folder. Is dit leuk? Inderdaad, zo blijkt uit een begeleidend woord. 'Speziell soll durch witzige Neuschöpfungen,' zo schrijft directeur en liberaal nanoloog Günther Griebel, 'dem Deutschen Mittmenschen geholfen werden, sich selbst nicht so ernst und auf den Arm nehmen zu können.'

Wat deze vrij rudimentaire humor in de praktijk bewerkstelligt, mag blijken uit de burenruzie van Harald Schmidt uit het dorp Hettenleidelheim. Na wat onenigheid aangaande geluidsoverlast en het drumstel van zijn zoon in het bijzonder, plaatste Schmidt zelfgemaakte kabouters in de gemeenschappelijke tuin. Deze zogenaamde *Frustzwerge* lieten hun tong zien, richtten de wijsvinger op het hoofd en lachten de buurman uit. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/Frustzwerge-def.jpg)

1994: 'Frustzwerge' te koop om de buurman helemaal gek te maken.

Deze ging daarop naar de rechter en kreeg gelijk. Schmidt moest de kabouters wegnemen op straffe van een half miljoen mark of een half jaar cel. Op dit moment is hij in hoger beroep. Schmidt kan de kabouters, inmiddels een stuk of dertig types, altijd nog op het laatste moment verwijderen en intussen gebruikt hij de publiciteit om een zaakje in zijn dwergen op poten te zetten.

Want alles aan de tuinkabouter is handel. Friedmann rekent voor dat de jaaromzet van de branche, inclusief de spin-off waaronder sokken, bretels en koffiemokken met tuinkaboutermotief, bijna 400 miljoen gulden bedraagt en snel groeit. Kabouters zijn nauwelijks wettelijk te beschermen, waardoor het jatten, kopiëren en smokkelen letterlijk geen grenzen kent. In Polen en Tsjechië heeft het voortborduren op Duitse en Oostenrijkse succesmodellen een hoge vlucht genomen. Bij stalletjes langs de weg zal je bijvoorbeeld een goedkope kabouter als jager vinden, die erg veel lijkt op het dure, beschermde model. Maar de kleur van de schoenen is paars in plaats van zwart en het hondje zit niet rechts, maar links. Dit is dus geen kopie. Een Poolse tuinkabouter is vaak gemaakt van polyester of massief gips, zoals de exacte kopie die overal van de *Jungfernschreck* te krijgen is. Maar de kleuren zijn fletser en onnauwkeurig gespoten in plaats van geverfd, dus je kunt de stelling verdedigen dat er dan al sprake is van een nieuwe tuinkabouter. 

Hoeveel van hen de grens overmarcheren is niet te controleren; het zegt al genoeg dat de douane van Görlitz op de Duits-Poolse grens alleen maar een paar inktzwarte fotokopietjes achterin de la heeft liggen waarop het te beschermen model nauwelijks te zien is. De prioriteiten liggen elders, bijvoorbeeld bij de vluchtelingen die regelmatig verdrinken tijdens een poging de Oder-Neisse over te steken.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/KABOUTERKOPIE2-2.jpg)

'Mugshots' van smokkelkabouters uit de la van de Duitse douane bij Görlitz. Ik mocht deze kabouterkopietjes meenemen, ze wilden er vanaf. De kaboutersmokkel heeft vast nog jarenlang gebloeid, tot Polen tien jaar later (in 2004) bij de EU kwam.

Maar Griebel klaagt dat hij al iemand heeft moeten ontslaan, omdat de verkoop van zijn *Jungfernschreck* met vijftig procent daalde. En professor Friedmann kan niet genoeg benadrukken dat de tuinkabouter bescherming nodig heeft, net zoals elke andere minderheid. Want de zielloze exemplaren rukken op en steeds vaker is de tuinkabouter slachtoffer van vernielzucht. De professor haalt nu diep adem alvorens zijn strijdkreet te roepen. En in dat moment kun je je afvragen of hij dit allemaal meent. Of hij werkelijk sympathie voelt voor zo'n lullig ding. Of hij en alle andere nanologen aleen maar gefascineerd zijn omdat ze ook niet snappen waarom mensen kabouters in hun tuin zetten. Maar dan roept Friedmann met overtuiging en kracht: 'ZIPFEL AUF!'

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2021/08/KABOUTERMUTS2.jpg)

\* Prof. Dr. Nan. Fritz Friedmann is uitgebreid te horen in de documentaire. Hij is inmiddels overleden, maar zijn werk wordt [hier](https://www.nanologie.ch/?ref=martenminkema.nl) voortgezet.
### Reddeloze Reportage
URL: https://www.martenminkema.nl/reddeloze-reportage-2/
Last updated: 2026-06-29T21:16:29.000Z
Maart 1989 begon mijn stage bij het roemruchte radioprogramma [Het Gebouw](https://nl.wikipedia.org/wiki/Het%5FGebouw%5F%28radioprogramma%29?ref=martenminkema.nl) van de VPRO. Dat wás ook echt een gebouw, met een galmend trappenhuis, veel kamertjes, kantoren en schuifdeuren. Op vrijdagen moest je uitkijken wat je zei, want overal hingen microfoons en die stonden de hele lange live-uitzending open, van 's ochtends vroeg tot laat in de middag. Althans, ze kónden open staan. Welke precies, dat bepaalde regisseur en bedenker [Peter Flik](https://nl.wikipedia.org/wiki/Peter%5FFlik?ref=martenminkema.nl) achter zijn mengpaneel bij de receptie. 

Daar schoof ook [Cor Galis](https://nl.wikipedia.org/wiki/Cor%5FGalis?ref=martenminkema.nl) aan met onnavolgbaar voorgelezen commentaar op het nieuws en ontvingen [Harmke Pijpers](https://nl.wikipedia.org/wiki/Harmke%5FPijpers?ref=martenminkema.nl) en [Stan van Houcke](https://nl.wikipedia.org/wiki/Stan%5Fvan%5FHoucke?ref=martenminkema.nl) interview-gasten. Soms ging dat vriendelijk plagend, soms zo pinnig dat de bezoekers met knikkende knieën de trap op klommen voor het echte kruisverhoor dat nog moest komen door Ger Jochems of [Ronald van den Boogaard](https://www.ronaldvandenboogaard.nl/?ref=martenminkema.nl); dit was tenslotte de nieuwszender Radio 1\. 

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/HetGebouw5.jpg)

Het Gebouw aan de 's-Gravelandseweg in Hilversum (foto: VPRO)

Maar het kon boven ook heel gezellig uitpakken, met vrolijk gelach en huiselijk gerommel, een zigeunerorkestje bij de Afdeling Buitenland, merelzang door het open raam en [Hans Dorrestijn](https://www.hansdorrestijn.nl/?ref=martenminkema.nl) achter de piano met zijn alternatieve nieuwsbulletin Dorrestijns Pers Agentschap (DPA). Op die momenten was dit juist weer níet de nieuwszender Radio 1, tot grote ergernis van andere omroepen die het allemaal veel te vrij vonden. Klik [hier](https://www.nporadio1.nl/podcasts/hallo-hier-hilversum/21958/46-het-gebouw-1?ref=martenminkema.nl) en [hier](https://www.nporadio1.nl/podcasts/hallo-hier-hilversum/22400/47-het-gebouw-2?ref=martenminkema.nl) voor een tweedelige terugblik uit 2019 van Ger Jochems en Vincent Bijlo. 

Het programma was enorm populair, honderdduizenden luisteraars leefden de hele vrijdag in hun hoofd tussen die muren. Maar zoals dat gaat met plekken van de verbeelding: je moest er niet naartoe gaan om je fantasie bevestigd te zien. Dat kon alleen maar tegenvallen, zoals beschreven [in dit blog](https://www.janwillemswane.nl/2017/06/30/radio-days-4-het-gebouw/?ref=martenminkema.nl) van Jan-Willem Swane. En ook voor mij als stagiair botsten verwachtingen en werkelijkheid: ik was totaal ongeschikt voor de jacht op harde actualiteit bij de Afdeling Binnenland.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/Peter.jpg)

Peter Flik

Geen punt, vond Peter Flik. Hij bedacht de Reddeloze Reportage, een wekelijkse rubriek waarvoor we samen op pad gingen om een onmogelijke vraag te beantwoorden. De rolverdeling was conform de realiteit: Flik als ouwe rot en ik als totale beginneling met ontregelende invallen - mij soms ingefluisterd door Peter, want inhoud en vormgeving waren van zijn hand.

![](https://storage.ghost.io/c/9b/eb/9beba33b-ad35-4cf6-9466-7b07806714e4/content/images/2022/02/SchlegelsGaviaal1.jpg)

Schlegels Gaviaal, ook wel Onechte Gaviaal genoemd

Voor de eerste Reddeloze Reportage reisden we op 20 juni 1989 naar Artis. Daar woonde een vijftigjarige gaviaal die nooit een naam had gekregen. Waarom niet? Luister naar:

SCHLEGELS GAVIAAL (VPRO 30-6-1989)

0:00

/449.044917

1×

We hebben bijna vijftig Reddeloze Reportages gemaakt. Uiteindelijk werkte de rolverdeling niet meer, want ik kreeg gaandeweg door hoe radio werkt en ben intussen niet meer zo reddeloos, althans: meestal. Peter was een geweldige leermeester en werd een dierbare vriend. Op deze site schreef ik [hier](https://www.martenminkema.nl/peter-flik/) een portret.

Het Gebouw sneefde in 1993, de formule werd na negen jaar wat sleets. Bovendien moest Radio 1 strakker, de VPRO kon steeds minder een eigen koers varen. 

Intussen - ik schrijf dit in 2022 - is Radio 1 voor een groot deel eenheidsworst en zoiets als Het Gebouw ondenkbaar. Sommige oud-medewerkers verzuchten steeds hoe jammer dat is, maar dat vinden jonge radio & podcastmakers heel irritant. Begrijpelijk, want dat Gebouw staat voor de verbeelding van toen, op de radio gebracht door een kleine groep makers die met hulp van voldoende budget hun gang mochten gaan. Dat is voorbij en komt niet meer terug. De vele makers van nu hebben te dealen met verstikkende programma-formats, enorme concurrentie in podcast-land en financiële kwetsbaarheid. Toch knokken ze om de broodnodige verbeelding voor het hier en nu in de lucht te houden.